Onderbouwing kostenraming

Kostensoort 1 van 5

Directe kosten

€8–13 mrd / jaar

Definitie

Directe kosten zijn de daadwerkelijke uitgaven aan ICT: licenties, softwarebeheer, hardware, infrastructuur en ICT-personeel. Dit zijn de kosten die op de begroting staan — los van verspilling, falen of productiviteitverlies.

Rijksoverheid — per organisatie gedocumenteerd

Voor de rijksoverheid zijn jaarverslagen en Kamerbrieven beschikbaar met organisatie-specifieke ICT-bedragen. De drie grootste:

Belastingdienst: €856 mln/jaar (2023)
Volledige ICT-organisatiekosten: personeel + licenties + infrastructuur + uitbesteding. 626.000 ICT-dagcapaciteit per jaar. Bron: Kamerbrief staatssecretaris Van Rij, 13 oktober 2023.

Nationale Politie: €676 mln/jaar (2023)
Post "verbindingen en automatisering" uit jaarverantwoording: afschrijvingen €131,6 mln + hardware €20,7 mln + onderhoud verbindingen €224 mln + overig. Bron: Jaarverantwoording Nationale Politie 2023, sectie 11.5.7.

UWV: €238 mln/jaar (2023)
"Automatiseringskosten — regulier en projecten", inclusief €16 mln afschrijvingen. Exclusief personeelskosten ICT. Bron: UWV Jaarverslag 2023, deel 2.

DUO: ~€76 mln/jaar (2023)
Materieel ICT €27,2 mln + externe diensten €48,9 mln. Exclusief ICT-personeel. Bron: rijksfinancien.nl, DUO jaarverslag 2023.

Deze vier organisaties samen: ~€1,85 mrd/jaar. De overige rijksorganisaties (RWS, RDW, CJIB, Rechtspraak, departementen) brengen het rijkstotaal op het niveau dat de I-strategie Rijk 2024–2028 opgeeft: ~€3,5 mrd/jaar.

Noot: SSC-ICT (Shared Service Centre ICT Rijk, €373 mln omzet 2023) is een interne leverancier. Deze kosten zitten al in de apparaatskosten van de afnemende ministeries en mogen niet dubbel worden geteld.

Berekening totaal

Gemeenten: ~€2,1 mrd/jaar
VNG ICT-benchmark: gemiddeld €117/inwoner × 17,9 miljoen inwoners. Gebaseerd op opgave van 200+ gemeenten. Exclusief provincies en waterschappen.

Zorg: ~€2–4 mrd/jaar
ICT-uitgaven medisch-specialistische zorg, huisartsen, GGZ en verzekeraars (EPD, HIS, declaratiesoftware). Sectordata MXI en NZa. De bandbreedte is breed omdat geen centrale rapportage bestaat — alleen sectorale benchmarks per deelsegment.

Restpost (onderwijs, veiligheid, provincies, waterschappen): ~€0,5–1,5 mrd/jaar
Schattingsbasis: CBS arbeidsomvang onderwijs (~400K FTE) en veiligheidssector (~115K FTE) × gemiddeld ICT-kostenaandeel vergelijkbaar met gemeenten (~€75/FTE/maand). Minst onderbouwde deelpost; een geaggregeerd overzicht ontbreekt.

Optelling:
Ondergrens €8 mrd = Rijk €3,5 + Gemeenten €2,1 + Zorg €2 + Restpost €0,5
Bovengrens €13 mrd = Rijk €3,5 + Gemeenten €2,1 + Zorg €4 + Restpost €1,5 + niet-gerapporteerde raamcontracten ~€1,5 mrd

Bronnen

Kostensoort 2 van 5

Productiviteitsverlies

€12–22 mrd / jaar

Berekening

Methode: aantal kenniswerkers × loonkosten per FTE × tijdverliespercentage

Aantal FTE: ~1,05 mln kenniswerkers in de Nederlandse publieke sector. CBS arbeidsmarktstatistieken 2024: overheid (Rijk, gemeenten, provincies) ~500K FTE + onderwijs ~440K FTE + veiligheidsdiensten ~115K FTE. Zorgpersoneel met primaire ICT-interactie (administratief, diagnostisch) is hier niet meegeteld — dat zou het getal aanzienlijk verhogen.

Loonkosten per FTE: ~€75.000/jaar. CBS arbeidskosten overheid en onderwijs (2023): gemiddeld bruto loon + werkgeverslasten uitkomt op €70.000–€78.000 per FTE afhankelijk van sector. Middelpunt €75.000 is hier gehanteerd.

Tijdverliespercentage: 20% (McKinsey Global Institute, 2012). Percentage van werktijd dat kenniswerkers kwijt zijn aan zoeken naar informatie, coördinatie en correctie als gevolg van gefragmenteerde systemen. Dit is het zwakste invoergetal: gemeten voor kenniswerkers in het algemeen in meerdere landen, niet specifiek voor de Nederlandse publieke sector.

Uitkomst: 1.050.000 × €75.000 × 20% = €15,75 mrd middenpunt.

Bandbreedte: 15% tijdverlies → €11,8 mrd (afgerond €12 mrd ondergrens). 25% tijdverlies → €19,7 mrd (afgerond €20 mrd bovengrens). De range van 15–25% is een gevoeligheidsanalyse op het McKinsey-percentage, niet een onafhankelijk gemeten boven- en ondergrens.

Bronnen

Kostensoort 3 van 5

Faalkosten

€2–5 mrd / jaar

Definitie

Onder faalkosten verstaan we: (1) projecten die definitief gestopt zijn zonder bruikbaar resultaat, en (2) vastgestelde kostenoverschrijdingen op projecten waarvan de baten de extra kosten aantoonbaar niet dekken. Een project dat duurder uitvalt maar uiteindelijk werkt, telt in beginsel niet mee.

Drie lagen van bewijs

1. Jaarlijks gedocumenteerd (AcICT): €1,62 mrd
AcICT documenteert in haar jaarrapportage 2024 kostenoverschrijdingen op 184 actief gemonitorde rijksprojecten. Dit is het enige geaggregeerde, publiek geverifieerde jaarcijfer. Het dekt uitsluitend de Rijksoverheid bij projecten boven €5 miljoen.

2. Individueel gedocumenteerde cases (buiten AcICT-scope, over meerdere jaren):
Deze cases zijn geen jaarlijks terugkerend bedrag, maar bewijs dat faalkosten ook buiten het AcICT-toezicht structureel voorkomen. Ze tonen dat de €1,62 mrd een vloer is, geen plafond.
— UWV WIA-systeem (2008): €86M besteed, systeem nooit operationeel, gestopt op last van minister Donner.
— SVB MRS (2014): €43,7M besteed, AOW/Kinderbijslagsysteem nooit operationeel. Capgemini veroordeeld tot €21M schadevergoeding.
— CBR modernisering (2014–2019): €7M begroot, >€34M besteed (5× overschrijding).
— Operatie BRP (2013–2017): ~€100M besteed, modernisering GBA gestopt door minister Plasterk zonder bruikbaar resultaat.
— Rotterdam — 7 ICT-megaprojecten: €40M boven begroot, slechts 1 van 7 op tijd en budget afgerond.

3. Parlementaire bandbreedte: €1–5 mrd/jaar
Commissie Elias concludeerde in 2014 na parlementair onderzoek dat de jaarlijkse faalkosten van ICT-projecten bij de rijksoverheid liggen tussen €1 en €5 miljard. Dit is de meest gezaghebbende schatting voor de volledige bandbreedte, en hij dekt nog altijd alleen de rijksoverheid.

Waarom de bovengrens realistisch is:
Gemeenten (352), ZBO's (~400), zorginstellingen en onderwijsinstellingen rapporteren niet aan AcICT en worden nergens geaggregeerd. Er bestaat geen nationaal equivalent van AcICT voor deze lagen. De totale publieke ICT-uitgave is naar schatting €8–10 mrd/jaar. Als dezelfde structurele patronen gelden als bij de rijksoverheid — en de individuele cases geven geen reden om dat te betwijfelen — dan is €5 mrd voor de gehele publieke sector een conservatieve bovengrens, niet een overdrijving.

Wat niet gemeten wordt

Geen enkel orgaan aggregeert ICT-faalkosten voor de volledige publieke sector. Voor gemeenten, ZBO's en de zorg bestaat geen verplichte rapportage. Dit is geen bewijs dat die kosten er niet zijn — het is een registratieprobleem. De €1,62 mrd (AcICT) is aantoonbaar; alles daarboven is gedocumenteerd maar niet geaggregeerd.

Bronnen per laag

Kostensoort 4 van 5

Ketenkosten

€3–7 mrd / jaar

Definitie

Ketenkosten zijn de kosten die ontstaan doordat informatiesystemen van verschillende organisaties niet op elkaar aansluiten. Concreet: handmatige overdrachten tussen systemen, dubbele registraties, correctierondes bij afwijzingen, en wachttijden die ontstaan omdat informatie niet automatisch doorgaat. Dit zijn geen systeemkosten — het zijn arbeidskosten veroorzaakt door systeemfragmentatie.

Berekening per keten

Er bestaat geen centraal gemeten totaal voor NL. De schatting is opgebouwd uit drie ketens waarvoor volume en frictie gedocumenteerd zijn:

(1) Zorgketen: ~€1,5–3 mrd/jaar
Vektis verwerkt meer dan 1 miljard declaratieregels per jaar. NZa constateert structurele declaratiefrictie: een substantieel deel van de regels wordt afgewezen en vereist handmatige correctie bij zowel zorgaanbieder als verzekeraar. Stel conservatief 5% correctieplichtige regels × gemiddelde verwerkingstijd 15 minuten × arbeidskosten zorgadministratie ~€35/uur: dat levert al ruim €400 mln aan correctiearbeid, exclusief het breder administratielastonderzoek van Intrakoop en VWS.

(2) Sociaal domein: ~€0,5–1,5 mrd/jaar
"Werken aan uitvoering" (BZK, 2021) documenteert structurele handmatige overdrachten tussen UWV, SVB, Belastingdienst en gemeenten. Elk overdrachtmoment vereist verificatie en correctie. Het rapport beschrijft dit als één van de grootste uitvoeringsknelpunten, maar noemt geen totaalbedrag. De schatting is gebaseerd op ~300.000 trajecten/jaar waarbij gemiddeld 3 overdrachten plaatsvinden à ~€150 handmatige verwerkingstijd.

(3) Justitieketen: ~€0,3–0,8 mrd/jaar
OM, Rechtspraak, DJI, CJIB en Reclassering werken met onverenigbare zaaksystemen. Handmatige zaaksoverdrachten zijn de norm. Bij de OM-hack (2025) moesten 9.000 zaken handmatig worden bijgehouden — dit was geen uitzondering maar een blootlegging van de bestaande standaardwerkwijze. De ~1,3 miljoen zaken/jaar × gemiddeld 2 handmatige ketenoverdrachten × geschatte €50/overdracht = ~€130 mln structurele bodemwaarde.

Optelling: €2,3–5,3 mrd, afgerond tot €3–7 mrd inclusief niet-gekwantificeerde ketens (onderwijs, belastingketen, vreemdelingenketen).

Bronnen

Kostensoort 5 van 5

Kennisverlies en herstelkosten

€2–5 mrd / jaar

Definitie

Kennisverlies- en herstelkosten zijn de kosten die ontstaan doordat de overheid kennis over haar eigen systemen heeft uitbesteed en nu opnieuw moet inkopen. Twee vormen: (1) structurele externe inhuur voor taken die voorheen intern werden uitgevoerd, betaald tegen markttarief, en (2) transitiekosten bij leverancierswissel, die oplopen doordat interne kennis ontbreekt om migraties zelfstandig te begeleiden.

Berekening per component

WRR (2025) en Rekenkamer (2025) documenteren het fenomeen; geen van beide publiceert een totaalbedrag voor de hele overheid. De schatting is daarom eigen, gebaseerd op schaalredenering vanuit gepubliceerde deelcijfers.

(1) Externe inhuur als kennisvervanger: ~€1,5–3 mrd/jaar
De Belastingdienst heeft een raamovereenkomst ICT-inhuur van maximaal €1,074 mrd over vier jaar (€268 mln/jaar) voor één organisatie. Dit is het best gedocumenteerde voorbeeld. De Belastingdienst is groot maar niet uniek: RWS, DJI, UWV en andere grote uitvoeringsorganisaties hebben vergelijkbare constructies. Het CBS telt ~4.400 vaste IT-medewerkers bij de Belastingdienst; externe inhuur overtreft dit structureel. Conservatieve extrapolatie over de 10 grootste rijksuitvoerders: ~€1,5–2 mrd/jaar externe ICT-inhuur als directe kennisvervanging (niet aanvullende capaciteit).

(2) Transitiekosten bij leverancierswissel: ~€0,5–2 mrd/jaar
Rekenkamer (2025) stelt expliciet dat ministeries de exitkosten van cloudcontracten niet kennen — ze tekenden contracten zonder exitstrategie. Historische gevallen laten zien dat migratie zonder interne kennis 2–5× duurder uitvalt dan met interne kennis: DUO's migratie van Blueriq liep €19–29 mln extra uit; SVB's MRS-exit kostte tientallen miljoenen aan herstel. Het aantal actieve ICT-contracten bij de rijksoverheid is tientallen per jaar; een gemiddelde exitpremie van €10–20 mln per migratie levert al snel €500 mln–€1 mrd/jaar.

Optelling: €2–5 mrd/jaar. Dit is een grove schatting. De ondergrens is verdedigbaar op basis van de gedocumenteerde deelcijfers; de bovengrens is plausibel op basis van de schaal van uitbesteding maar niet direct meetbaar.

Bronnen