Informatieafhankelijkheid in het Nederlandse publieke domein — sector voor sector
Nederland heeft geen gebrek aan ICT-budget. Nederland heeft een eigendomsprobleem.
In vrijwel elk publiek domein — belasting, zorg, onderwijs, rechtspraak, pensioenen, gemeenten, archieven en veiligheid — beheren commerciële systemen informatie die essentieel is voor publieke continuïteit. Vaak zijn de onderliggende gegevens, standaarden en processen publiek bekend of wettelijk voorgeschreven. Toch betalen publieke organisaties jaar na jaar voor propriëtaire lagen, complexe koppelingen, migraties en afhankelijkheden die ze nauwelijks nog kunnen sturen.
Informatieafhankelijkheid ontstaat wanneer een publieke organisatie haar eigen informatie niet meer vrij kan opslaan, begrijpen, doorzoeken, exporteren of koppelen zonder toestemming, kennis of infrastructuur van een externe leverancier. Dit overzicht tracht die afhankelijkheid in kaart te brengen — sector voor sector, organisatie voor organisatie, leverancier voor leverancier. Per casus is vermeld wat het kost, wat het risico is, en hoe hard het bewijs is.
Status van dit overzicht
Dit is een onderzoekskaart, geen accountantsrapport. Waar harde cijfers beschikbaar zijn uit jaarverslagen, Rekenkamerrapporten of aanbestedingsdocumenten worden die apart vermeld. Waar alleen sectordata beschikbaar is, zijn conservatieve bandbreedtes gehanteerd. Het doel is niet om één exact bedrag te claimen, maar om zichtbaar te maken waar publieke organisaties structureel geld, kennis, autonomie en uitvoeringskracht verliezen.
Onder maatschappelijke kosten vallen vijf lagen — niet alleen ICT-uitgaven:
Ter referentie: het totale Nederlandse onderwijsbudget is circa €45 miljard per jaar.
Toelichting productiviteitsverlies: de bandbreedte €12–22 mrd is de methodologisch zwakste post. Ze is gebaseerd op McKinsey Global Institute (2012): kenniswerkers verspillen 20% van hun werktijd door gefragmenteerde informatiesystemen, gecombineerd met het aantal kenniswerkers in de Nederlandse publieke sector (~1,1 mln fte) en een gemiddeld loonkostenniveau. Dit is een beredeneerde schatting, geen empirisch gemeten waarde voor Nederland. De overige posten steunen op harder bewijs.
Hoe de €28–52 mrd is opgebouwd
| Kostensoort | Bandbreedte | Bewijstype |
|---|---|---|
| Directe kosten licenties, beheer, consultancy | €8–13 mrd | Rijksoverheid ~€3,5 mrd (I-strategie 2024) + gemeenten ~€2,1 mrd (VNG) + raamcontracten |
| Productiviteitsverlies dubbel werk, frictie, wachttijd | €12–22 mrd | Beredeneerde schatting — methodologisch meest betwist (zie toelichting) |
| Faalkosten mislukte projecten, noodmaatregelen | €2–5 mrd | AcICT 2024: €1,62 mrd officieel gedocumenteerd + expertschatting €4–5 mrd |
| Ketenkosten frictie tussen organisaties | €3–7 mrd | Sectoranalyse zorg + gemeenten + justitieketen |
| Kennisverlies en herstelkosten uitholling interne expertise | €2–5 mrd | WRR "Deskundige overheid" (2025) + Rekenkamer cloud rapport (2025) |
| Totaal structureel | €28–52 mrd | Samengesteld |
Externe wetenschappelijke grounding
Flyvbjerg & Budzier, HBR 2011 — publieke ICT-projecten presteren gemiddeld 2× slechter dan private op kostenoverschrijdingen [sterk bewijs]
McKinsey Global Institute, 2012 — kenniswerkers besteden 20% van hun tijd aan informatiezoeken door gefragmenteerde systemen [grondslag productiviteitsschatting]
Onafhankelijke institutionele bevestiging — 2025
Rathenau Instituut
Juli 2025 — drieluik digitale soevereiniteit
Heeft de Nederlandse overheid nog voldoende greep op haar eigen digitale infrastructuur — of is die greep stilletjes overgegaan naar commerciële partijen?
Algemene Rekenkamer
Januari 2025 — cloud rapport rijksoverheid
Ministeries weten niet wat het kost om van een cloud-leverancier weg te gaan. Ze tekenden contracten zonder exitstrategie.
WRR
Juli 2025 — Deskundige overheid
De overheid heeft zoveel kennis uitbesteed dat ze het vermogen heeft verloren om haar eigen leveranciers kritisch te beoordelen.
ACM — Autoriteit Consument & Markt
2022–2026 — zorg-ICT + leermiddelen + digitale autonomie
De ACM constateerde vendor lock-in in zorg-ICT, doet in 2026 marktonderzoek naar digitale leermiddelen in het VO, en heeft "digitale autonomie" als officieel speerpunt benoemd — met onderzoek naar waar organisaties vastlopen als ze minder afhankelijk willen worden.
Vier onafhankelijke instituten, vier invalshoeken — constateren, handhaven, adviseren en toetsen. Dezelfde conclusie.
EU-kader — wetgeving die de balans verschuift
Data Act
Van kracht september 2025
Verbiedt technische en contractuele obstakels voor dataswitching. Switching fees worden na drie jaar verboden. Lock-in via contract wordt formeel onrechtmatig.
Europese Gezondheidsdata Ruimte
EHDS — goedgekeurd EP maart 2024
Patiënten krijgen recht op hun eigen zorgdata in gestandaardiseerd formaat. Zorgsoftware moet data-export verplicht mogelijk maken — ook waar contracten dat nu blokkeren.
NIS2
NL-implementatie oktober 2024
Essentiële sectoren — overheid, zorg, energie — moeten hun volledige ICT-keten beveiligen, inclusief leveranciers. De OM-hack en CBR-kwetsbaarheden zijn NIS2-incidenten.
Drie EU-verordeningen, dezelfde richting — meer controle voor de gebruiker, minder grip voor de leverancier. De lock-in die op deze pagina wordt beschreven wordt Europees rechtelijk aangevochten.
Het kan al anders
Niet alle publieke organisaties zitten vast. Netbeheerders publiceerden hun bedrijfsmodel als open source via EDSN. Wigo4it laat zien dat de vier grootste gemeenten samen eigen software kunnen bouwen. IVO Rechtspraak koos na een debacle van €250 miljoen bewust voor open infrastructuur.
Zo lees je dit overzicht
Maatschappelijk veld — waar het pijn doet per sector Per organisatie — welke organisaties kwetsbaar zijn Per leverancier — welke partijen steeds terugkeren Per systeemtype — wat systemen eigenlijk doen Kostensoorten — waarom overstappen zo moeilijk is Technische voorwaarden — wat je nodig hebt om te beginnen"De Belastingdienst betaalt jaarlijks bijna een miljard euro om systemen draaiende te houden die steeds minder mensen nog volledig overzien — en verving het BTW-kernsysteem door een Amerikaans systeem waarmee een buitenlandse overheid druk kan uitoefenen op 35–40% van de Nederlandse belastinginkomsten."
Met meer dan 900 systemen in 30 programmeertalen, waaronder COBOL, gaat vrijwel alle ICT-capaciteit naar onderhoud. 80% van de actieve COBOL-programmeurs gaat binnen vijf jaar met pensioen — gemiddelde leeftijd: 62 jaar. Ter vervanging koos de Belastingdienst in 2025 voor Fast Enterprises (VS) voor €190 miljoen over tien jaar. Critici waarschuwen dat de Amerikaanse overheid via Fast Enterprises druk kan uitoefenen op het systeem dat 35–40% van alle belastinginkomsten verwerkt. Staatssecretaris Eerenberg hield vast aan de deal ondanks parlementaire zorgen.
| Jaarlijkse ICT-uitgaven | ~€849 mln (2022, bijna verdubbeld vs. 2012) |
| COBOL-kennisrisico | 80% specialisten gepensioneerd binnen 5 jaar (gem. leeftijd 62) |
| Fast Enterprises (VS) | €190 mln / 10 jaar — BTW-kernsysteem, strategisch afhankelijkheidsrisico |
Herkent u dit vanuit uw organisatie, of heeft u aanvullende bronnen? Neem contact op →
"Een Belastingdienst-algoritme merkte 26.000 gezinnen automatisch aan als fraudeurs — deels op basis van nationaliteit. De staat is inmiddels €9 tot 13 miljard kwijt aan herstel. Het was geen beleidsbeslissing. Het was een ICT-systeem dat autonoom opereerde zonder dat iemand het nog begreep of controleerde."
De Fraude Signalering Voorziening (FSV) was een intern Belastingdienst-systeem dat burgers op een zwarte lijst zette. Het systeem gebruikte onder andere de leeftijd van een BSN-nummer als indicator voor een niet-Nederlandse achtergrond — een proxy voor nationaliteit, en dus discriminatoir van ontwerp. De Autoriteit Persoonsgegevens stelde vast dat de verwerking onwettig was: geen deugdelijke wettelijke grondslag, te brede toegang, te lange bewaartermijn. De Belastingdienst kreeg een boete van €3,7 miljoen. Maar de werkelijke kostprijs was van een andere orde. Het kabinet-Rutte III trad af. Er volgde een parlementaire enquête die sprak van "ongekend onrecht". Tienduizenden families verloren hun toeslag, hun huis, hun huwelijk. Sommige ouders werden uit de ouderlijke macht ontheven.
| Gedupeerde gezinnen | 26.000+ (parlementaire enquête 2022) |
| Compensatiekosten | €9,3 mrd gereserveerd — kan oplopen tot €13+ mrd |
| AP-boete FSV | €3,7 mln wegens onwettige en discriminerende verwerking |
| Politiek gevolg | Kabinet-Rutte III trad af — januari 2021 |
Dit is niet een verhaal over een externe leverancier die faalde. Het is een verhaal over een overheid die een eigen ICT-systeem bouwde dat ze zelf niet meer begreep, niet meer controleerde, en niet meer kon bijsturen — totdat het te laat was.
Herkent u dit vanuit uw organisatie, of heeft u aanvullende bronnen? Neem contact op →
"DigiD is de digitale identiteitslaag van de Nederlandse overheid — 13 miljoen gebruikers, 500 miljoen authenticaties per jaar. Er is geen alternatief. Als DigiD uitvalt, valt de digitale overheid uit."
Zonder DigiD kan een burger geen belastingaangifte doen, geen WW aanvragen, geen toeslagen opvragen, geen Mijn Overheid raadplegen, geen recept ophalen via de zorgverzekeraar-app. Logius — een rijksdienst — beheert DigiD, maar de onderliggende architectuur is voor een belangrijk deel gebouwd op Oracle Identity Management: een propriëtair platform van een commerciële leverancier. Het zakelijke equivalent, eHerkenning, is geen overheidsvoorziening maar een privaat consortium van banken en ICT-bedrijven. De overheid is zelf afnemer — geen eigenaar. Storingen in 2021 en 2023 legden voor miljoenen burgers overheidsdiensten plat. Er bestaat geen echte failover: als de centrale authenticatielaag uitvalt, is papier het enige alternatief.
| Unieke gebruikers | ~13 miljoen (2024) |
| Authenticaties/jaar | ~500 miljoen |
| Onderliggende technologie | Deels Oracle Identity Manager — propriëtair |
| eHerkenning (zakelijk) | Privaat consortium — overheid is afnemer, geen eigenaar |
| Bekende storingen | 2021 (COVID-certificaten), 2023 (meerdere incidenten) |
DigiD staat niet in dit overzicht als een verhaal van een leverancier die te duur is. Het staat hier als structureel risico: een centraal punt waarvan alles afhangt, zonder echte uitwijkmogelijkheid, gedeeltelijk gebouwd op propriëtaire infrastructuur van een commerciële partij.
Herkent u dit vanuit uw organisatie, of heeft u aanvullende bronnen? Neem contact op →
"Minimaal 28.000 mensen kregen van 2020 tot 2024 een te lage WIA-uitkering — en UWV betaalt €65 miljoen over 14 jaar aan een micro-bedrijf waarvan de AI is getraind op 85 miljoen illegaal gescrapete LinkedIn-profielen."
UWV koos in 2023 voor 8Vance — een micro-bedrijf met vestigingen in Nederland en Roemenië — als AI-matchingssysteem voor 14 jaar. Tot april 2024 bleek 8Vance 85 miljoen LinkedIn-profielen te hebben gescraped in strijd met de AVG: de trainingsdata is aangetast door een AVG-overtreding. Het systeem werkt als een gesloten systeem: UWV kan de matchingskwaliteit niet zelfstandig controleren. Ondertussen is SONAR — het verouderde registratiesysteem met privacygevoelige dossiers van oud-cliënten die er niet uit konden — ondanks jarenlange beloften nog steeds niet vervangen.
| Gedocumenteerde schade | 28.000+ verkeerde uitkeringen |
| 8Vance AI-contract | €65 mln / 14 jaar — micro-bedrijf, trainingsdata aangetast door AVG-overtreding |
| SONAR legacy | Privacygevoelig systeem, vervanging beloofd maar niet nagekomen |
Herkent u dit vanuit uw organisatie, of heeft u aanvullende bronnen? Neem contact op →
"DUO verdeelt €41 miljard onderwijsgeld per jaar via systemen waarvan de modernisering — begroot op €37 miljoen — al acht jaar vertraging heeft opgelopen en nog steeds niet klaar is."
Anno 2026 stagneert de voortgang volledig en lopen de kosten op omdat DUO gedwongen is dubbele infrastructuur in de lucht te houden. Nog geen enkele applicatie is gemigreerd. Het kabinet schoof €148 miljoen extra per jaar bij.
| Oorspronkelijk budget | €37 mln |
| Verwachte eindkosten | €56–66 mln + 8 jaar vertraging |
| Extra structurele bijdrage | €148 mln/jaar |
Herkent u dit vanuit uw organisatie, of heeft u aanvullende bronnen? Neem contact op →
"Een ICT-project van €7 miljoen werd €34 miljoen, liep jaren vertraging op — en 1.200 beroepschauffeurs verloren hun inkomen omdat hun rijbewijs niet op tijd werd verlengd."
Het CBR werkte noodgedwongen door op verouderde systemen, waaronder Windows XP waarvoor al vijf jaar geen veiligheidsupdates meer waren gedaan. Er werden mensen uit Vietnam ingevlogen om problemen op te lossen. Duizenden ouderen werden eveneens de dupe.
| Oorspronkelijk budget | €7 mln |
| Werkelijke kosten | €34 mln+ |
| Menselijke schade | 1.200 beroepschauffeurs werkloos + duizenden ouderen |
Herkent u dit vanuit uw organisatie, of heeft u aanvullende bronnen? Neem contact op →
"3.000 van de 6.000 medewerkers van het OM ondertekenden een brief dat de ICT-problemen de kwaliteit, de continuïteit en de rechtsorde zelf bedreigen — weken nadat een Citrix-hack 9.000 lopende strafzaken tot stilstand bracht."
In juli 2025 legde een Citrix NetScaler-kwetsbaarheid vrijwel alle OM-systemen plat. Het gevolg: 9.000 strafrechtszaken in de wachtrij, voorlopige hechtenissen handmatig bijhouden, significant ziekteverzuim. JIO — de ICT-organisatie van Justitie — werd in 2025 twee keer gehackt. Aan dit punt is eerder al €323 miljoen verloren gegaan aan twee mislukte digitaliseringsprojecten (GPS: €103 mln, KEI: €220 mln). Wanneer het systeem dat de strafrechtsketen ondersteunt uitvalt, staat niet alleen de bedrijfsvoering stil maar de rechtsorde zelf.
| Citrix-hack juli 2025 | 9.000 strafzaken stilgelegd, vrijwel alle systemen offline |
| Medewerkers-brief nov. 2025 | 3.000 van 6.000 medewerkers: "bedreigt de rechtsorde" |
| Eerder verloren | €323 mln aan mislukte projecten (GPS + KEI) |
Herkent u dit vanuit uw organisatie, of heeft u aanvullende bronnen? Neem contact op →
"80% van het politiewerk wordt ondersteund door een systeem dat in de jaren tachtig als privéproject van één IT'er begon — waarvan de voormalige CIO zei zich meer conservator van een ICT-museum te voelen dan CIO."
BVH en Summ-IT, de twee kernsystemen, waren jarenlang niet gekoppeld. Agenten knippen en plakken informatie tussen systemen. De nationale politie had meer dan 1.200 verschillende systemen: elke vorm van hard- en software die in Nederland te koop was, stond er ergens in meerdere versies werkend.
| Aantal systemen | 1.200+ |
| ICT-budget 2024 | €890 mln (+33% in vier jaar) |
| Kernsysteem gebouwd | Eind jaren '80, privéproject van één medewerker |
Herkent u dit vanuit uw organisatie, of heeft u aanvullende bronnen? Neem contact op →
"Na een ICT-implementatie van tien jaar en bijna een miljard euro aan overschrijdingen luidt de conclusie: we migreren naar de volgende versie van hetzelfde systeem."
Het SPEER-programma was begroot op €185 miljoen en kostte uiteindelijk ~€900 miljoen. Defensie draait nu Project Roger om van SAP ECC naar SAP S/4HANA te migreren. Geciteerd uit het projectdocument: "De functionaliteit van SAP zit in de haarvaten van onze operationele en ondersteunende bedrijfsvoering."
| SPEER begroot | €185 mln |
| SPEER werkelijk | ~€900 mln |
| Huidige situatie | Migratie naar volgende SAP-versie (Project Roger) |
Herkent u dit vanuit uw organisatie, of heeft u aanvullende bronnen? Neem contact op →
"€200 tot 250 miljoen werd afgeschreven op een digitaliseringsproject dat stopte omdat Oracle van strategie veranderde — de Rechtspraak was 'verrast' door de opstelling van haar leverancier."
Het KEI-project moest digitaal procederen mogelijk maken. Na tien jaar en een kwart miljard euro werd het grotendeels gestopt. De les is geleerd: IVO Rechtspraak bouwt nu een eigen digitaal werkdossier op open infrastructuur (Red Hat OpenShift). Maar de les kostte een kwart miljard om te kopen.
| Afgeschreven | €200–250 mln |
| Oorzaak | Oracle veranderde strategie |
| Nu | IVO Rechtspraak: eigen systeem op open infrastructuur |
Herkent u dit vanuit uw organisatie, of heeft u aanvullende bronnen? Neem contact op →
"De hoogste rechterlijke colleges werken met systemen van Canadese en Nederlandse leveranciers — terwijl de lagere rechtbanken na het KEI-debacle juist proberen weg te komen van leveranciersafhankelijkheid."
De Hoge Raad gebruikt C@sus van OpenText (Canada), de Raad van State Raadsaam van Anchr (NL). Een gedeeld open platform voor de hele Rechtspraak — het doel van IVO Rechtspraak — is nog niet gerealiseerd. De hoogste colleges lopen achter op de richting die de lagere rechtbanken al hebben ingezet.
| Hoge Raad | C@sus (OpenText, Canada) |
| Raad van State | Raadsaam (Anchr, NL) |
| Richting | IVO Rechtspraak als gedeeld open platform |
Herkent u dit vanuit uw organisatie, of heeft u aanvullende bronnen? Neem contact op →
"185 gemeenten — 65% van de Nederlandse bevolking — betalen gezamenlijk tientallen miljoenen per jaar voor burgerzakensoftware die draait op open standaarden die elke competente developer kan implementeren."
De BRP-standaard is open, de Haal Centraal API is beschikbaar, de datastructuur is publiek gedocumenteerd. Toch betaalt de sector jaar na jaar voor propriëtaire systemen van één dominante leverancier (Centric Key2). De kern is in een paar weken te bouwen.
| Marktaandeel Centric | 57% (65% van de bevolking) |
| Geschatte sectorkosten (software) | €20–30 mln/jaar |
| Incl. beheer en koppelingen | €40–60 mln/jaar |
Herkent u dit vanuit uw organisatie, of heeft u aanvullende bronnen? Neem contact op →
"Het sociaal domein — bijstand, schuldhulp, Wmo, jeugdzorg — draait bij een grote meerderheid van gemeenten op software van dezelfde leverancier die ook de burgerzakensystemen levert."
Centric Suite4 (en Suite4Social) domineren de markt voor gemeentelijke sociale diensten. De combinatie met Centric Key2 voor burgerzaken maakt dat één private leverancier de volledige informatieketen voor kwetsbare burgers beheert — van adresregistratie tot bijstandsuitkering.
| Leverancier | Centric NL (privaat) |
| Domein | Bijstand, Wmo, jeugdzorg, schuldhulp |
| Sectorbudget | Deel van €2–3 mrd gemeentelijk ICT/jaar |
Herkent u dit vanuit uw organisatie, of heeft u aanvullende bronnen? Neem contact op →
"De ICT-kosten per corporatiewoning stegen in 2024 met 19% naar ruim €250 per eenheid — mede door ERP-migraties waarbij corporaties betalen om van het ene propriëtaire systeem naar het andere te gaan."
De woningcorporatiesector beheert 2,3 miljoen woningen. Het VERA-model beschrijft open hoe de data eruit moet zien. Toch domineert een duopolie van Aareon en Zig (voorheen Cegeka-dsa) de markt, beiden gebouwd op Microsoft Dynamics.
| Sectorbreed ICT (2,3 mln woningen) | ~€575 mln/jaar |
| Stijging 2024 | +19% mede door ERP-migraties |
| Markt | Duopolie Aareon + Zig (voorheen Cegeka-dsa, op Microsoft Dynamics) |
Herkent u dit vanuit uw organisatie, of heeft u aanvullende bronnen? Neem contact op →
"De 21 Nederlandse waterschappen beheren de infrastructuur die Nederland droog houdt — op een gefragmenteerd IT-landschap van SAP, Unit4 en AFAS dat niet is ontworpen voor de onderlinge samenwerking die crisisbeheersing vereist."
Elk waterschap heeft een eigen ICT-landschap gekozen. Bij wateroverlast of dijkdreiging moet real-time informatie over waterstand, pompcapaciteit en dijkconditie beschikbaar zijn tussen organisaties die elk een ander systeem draaien. Informatiefricitie is hier geen bedrijfsrisico maar een veiligheidsrisico.
| Geschatte ICT-kosten | €300–500 mln/jaar |
| Systemen | SAP, Unit4, AFAS — geen gedeelde standaard |
| Risico | Crisiscoördinatie over incompatibele systemen |
Herkent u dit vanuit uw organisatie, of heeft u aanvullende bronnen? Neem contact op →
"Vitens en Evides — verantwoordelijk voor drinkwater aan miljoenen Nederlanders — migreren naar SAP S/4HANA: de data van een essentieel publiek goed in een Duits ERP-systeem."
De tien Nederlandse drinkwaterbedrijven zijn wettelijk publiek eigendom. Toch is hun operationele kerninfrastructuur in SAP ondergebracht, een commercieel platform van een buitenlandse beursgenoteerde onderneming. Een storing of licentiewijziging heeft directe gevolgen voor de drinkwatervoorziening.
| Geschatte ICT-kosten | €200–400 mln/jaar |
| Systeem | SAP S/4HANA Utilities (Duits, beursgenoteerd) |
| Vitens | ~10 mln klanten (grootste drinkwaterbedrijf NL) |
Herkent u dit vanuit uw organisatie, of heeft u aanvullende bronnen? Neem contact op →
"De twaalf provincies hanteren elk een eigen ICT-landschap met SAP, Unit4 of AFAS — zonder gedeelde standaard voor de ruimtelijke en omgevingsinformatie die provinciaal beleid vereist."
Provincies zijn verantwoordelijk voor ruimtelijke ordening, natuur, mobiliteit en regionale economie. Samenwerking over provinciegrenzen heen vereist informatieuitwisseling — maar elk van de twaalf provincies heeft zelfstandig een ander ERP-pakket gekozen.
| Systemen | Unit4, SAP, AFAS (per provincie verschillend) |
| Schaal | 12 provincies |
| ICT-budget | Onderdeel lokale overheid €2–3 mrd totaal |
Herkent u dit vanuit uw organisatie, of heeft u aanvullende bronnen? Neem contact op →
"APG beheert pensioenen voor 4,8 miljoen Nederlanders en migreert in het kader van de Wet Toekomst Pensioenen naar Festina Finance — een Deens systeem. €576 miljard vermogen in transitie, in een nieuw propriëtair systeem."
De Wet Toekomst Pensioenen dwingt de sector tot een fundamentele stelselwijziging. APG en PGGM/PFZW samen beheren meer dan €800 miljard aan pensioenvermogen. Een migratiefout bij dit schaal is het scenario dat het staartrisico van dit overzicht grotendeels verklaart.
| APG deelnemers | 4,8 mln (ABP, bpfBOUW, e.a.) |
| Vermogen in transitie | €576 mrd |
| Nieuw systeem | Festina Finance (Denemarken) |
Herkent u dit vanuit uw organisatie, of heeft u aanvullende bronnen? Neem contact op →
"PGGM beheert €240 miljard pensioenvermogen voor 2,9 miljoen deelnemers in de zorg en welzijn — en staat voor dezelfde stelselwijziging die APG al in migratie heeft gebracht."
PFZW is het pensioenfonds voor de zorg- en welzijnssector. PGGM is de uitvoerder. Beide staan voor de transitie naar het nieuwe pensioenstelsel, met een eigen pensioenadministratie die onder druk staat van de Wet Toekomst Pensioenen. De keuze van het migratieplatform bepaalt een nieuwe decennialange afhankelijkheid.
| Deelnemers | 2,9 mln (zorg en welzijn) |
| Vermogen | ~€240 mrd |
| Status | Eigen administratie onder transitiedruk WTP |
Herkent u dit vanuit uw organisatie, of heeft u aanvullende bronnen? Neem contact op →
"Circa 90 SW-bedrijven werken met gefragmenteerde systemen die dossiers niet kunnen overdragen bij doorstroom van cliënten — de meest kwetsbare groep in de arbeidsmarkt heeft de slechtste informatiestroom."
Er is geen dominant systeem, geen gedeelde standaard en geen protocol voor informatieoverdracht bij doorstroom. Wanneer een cliënt van de ene naar de andere instelling gaat, begint de begeleiding opnieuw. De informatiefricitie is hier geen efficiëntieverlies maar een barrière voor re-integratie.
| Organisaties | ~90 SW-bedrijven |
| Probleem | Dossiers niet overdraagbaar bij doorstroom |
| Doelgroep | Meest kwetsbare arbeidsmarktpositie |
Herkent u dit vanuit uw organisatie, of heeft u aanvullende bronnen? Neem contact op →
ACM-kader — Leidraad Goedwerkende Markten voor Zorg-ICT (november 2022)
De ACM heeft vastgesteld dat vendor lock-in in zorg-ICT de grenzen van het mededingingsrecht nadert. Ze hebben leveranciers verplichte spelregels gegeven: geen blokkades voor data-uitwisseling, geen misbruik van overstapdrempels, geen belemmering van inkoopsamenwerking. De casussen hieronder laten zien hoe ver de praktijk nog van die normen afstaat.
"76% van de Nederlandse ziekenhuizen betaalt voor EPD-software met een winstmarge van ~50%, beschermd door zwijgclausules van €50.000 per overtreding."
De ACM constateerde in 2021 dat ziekenhuizen klemzitten door de dominante positie van de marktleider en publiceerde een rapport. De marktleider vocht dit aan bij de rechter — en verloor: het College van Beroep voor het bedrijfsleven bevestigde de ACM op 21 november 2023. De zwijgclausule is daarmee een juridisch vastgesteld feit, geen bewering. De kern van een EPD — patiëntgegevens opslaan en beschikbaar maken — draait op open standaarden als HL7 en FHIR. De lock-in zit niet in de data zelf maar in de propriëtaire laag daartussen.
| Marktaandeel marktleider | ~76% Nederlandse ziekenhuizen |
| Winstmarge | ~50% op collectieve zorggelden |
| Zwijgclausule | €50.000 per overtreding (ACM-bevestigd, CBb 21 nov. 2023 — bron: DutchHealthHub) |
Herkent u dit vanuit uw organisatie, of heeft u aanvullende bronnen? Neem contact op →
"Huisarts en apotheek zitten in hetzelfde propriëtaire systeem van dezelfde leverancier — de diepste ketenlock-in in de Nederlandse zorg, gebouwd op data die in open standaarden is gedefinieerd."
PharmaPartners levert zowel Medicom (huisartsen) als Pharmacom (apotheken). De medicatieoverdracht van huisarts naar apotheek gaat via een propriëtaire koppeling binnen hetzelfde systeem. Een huisartspraktijk die overstapt naar een ander systeem verliest de naadloze koppeling met de apotheken in de regio.
| Systeem | PharmaPartners Medicom |
| Leverancier | PharmaPartners (privaat NL) |
| Keten | Huisarts + apotheek in zelfde propriëtair ecosysteem |
Herkent u dit vanuit uw organisatie, of heeft u aanvullende bronnen? Neem contact op →
"De apotheek is het zorgsysteem dat dagelijks voor bijna iedere Nederlander van belang is — en het draait op propriëtaire software van dezelfde leverancier als de huisarts, met meer dan 50% marktaandeel."
PharmaPartners Pharmacom domineert met >50% de apothekersmarkt. Een apotheek die overstapt naar een concurrent verliest de naadloze koppeling met Medicom-huisartsenpraktijken in de regio. Zo wordt overstappen commercieel rationeel maar praktisch bijna onmogelijk — ook al zijn alle datastandaarden open.
| Marktaandeel | >50% |
| Leverancier | PharmaPartners (privaat NL) |
| Lock-in mechanisme | Koppeling met Medicom-huisartsen maakt overstappen riskant |
Herkent u dit vanuit uw organisatie, of heeft u aanvullende bronnen? Neem contact op →
"Een thuiszorgmedewerker werkt dagelijks met drie of vier systemen die geen van alle met elkaar communiceren — de informatiefricitie is niet een systeemprobleem, het is de werkomgeving."
In de VVT-sector worden 52 verschillende softwarepakketten gebruikt in wisselende combinaties. Voor salarisadministratie domineert Raet (Visma, Noors private equity) met meer dan 50% marktaandeel — een propriëtaire laag boven gestandaardiseerde loonprocessen.
| Softwarepakketten in sector | 52 |
| Marktleider salarisadministratie | Raet/Visma (>50%) |
| Eigenaar Visma | Private equity (Noorwegen) |
Herkent u dit vanuit uw organisatie, of heeft u aanvullende bronnen? Neem contact op →
"De meest privacygevoelige patiëntdata in de zorg — psychiatrische dossiers — zit bij een marktleider die door private equity is opgekocht, via twaalf overnames is opgeschaald, en nu op pan-Europese uitrol is gericht."
SDB Groep (~30% top-50 GGZ, ~73% jeugdhulp na de Avinty-overname in 2023) werd in 2020 gekocht door Main Capital Partners — een Nederlandse private equity partij gespecialiseerd in software buy-and-build. Van 70 naar 500 medewerkers via twaalf overnames. De volgende stap is pan-Europese uitrol, met acquisities in Scandinavië (Alfa eCare) en Duitsland (buchner). De lock-in is voor een groot deel psychologisch: de ZPM-declaratiestandaard is openbaar (NZa publiceert alles), maar bestuurders vermijden het risico van een wissel en leggen daarmee de sleutel van hun informatiehuishouding bij een PE-fonds met een exitstrategie.
| SDB Groep marktaandeel | ~30% GGZ-top-50, ~73% jeugdhulp |
| Eigenaar | Main Capital Partners (PE) — 12 overnames sinds 2020 |
| Exitlogica | Pan-Europese schaal → verkoop of beursgang — geen publiek belang vereist |
Herkent u dit vanuit uw organisatie, of heeft u aanvullende bronnen? Neem contact op →
"55 van de 98 grootste gehandicaptenzorginstellingen draaien op Nedap ONS — een positie die deels is verkregen doordat concurrent PinkRoccade zich terugtrok en instellingen gedwongen moesten migreren."
PinkRoccade Healthcare verliet de gehandicaptenzorgmarkt, waarna tientallen instellingen zonder keuze Nedap ONS als opvolger kregen. Een exit van een leverancier dwingt kwetsbare zorgorganisaties tot migraties die ze niet zelf hebben gekozen, op een moment dat ze er niet op waren voorbereid.
| Nedap ONS marktaandeel | 55/98 instellingen (~56%) |
| Eigenaar Nedap | Beursgenoteerd (NL) |
| Aanleiding huidige positie | PinkRoccade exit → gedwongen migratie |
Herkent u dit vanuit uw organisatie, of heeft u aanvullende bronnen? Neem contact op →
"Alle 25 GGD-regio's draaien hun infectieziektebestrijding op software van één leverancier — via een noodcontract tijdens de pandemie verkregen en daarna nooit meer losgelaten."
CoronIT werd als noodoplossing ingevoerd en is permanent geworden. Hetzelfde bedrijf — Topicus, eigendom van het Canadese Constellation Software — beheert ook de leerlingdossiers van 80% van de basisscholen. De persoonsgegevens van vrijwel elke Nederlander, als kind en als patiënt, zijn in handen van één Canadees investeringsbedrijf.
| Marktpositie | Alle 25 GGD-regio's |
| Eigenaar | Topicus → Constellation Software (Canada) |
| Overlap | Zelfde eigenaar als ParnasSys (basisscholen) |
Herkent u dit vanuit uw organisatie, of heeft u aanvullende bronnen? Neem contact op →
ACM-onderzoek lopend — 2026
De ACM doet in 2026 marktonderzoek naar digitale leermiddelen in het voortgezet onderwijs. Bevinding al bij aanvang: drie uitgevers beheersen meer dan 70% van de markt, bij sommige vakken is er slechts één aanbieder. Rapport verwacht eind 2026.
"De leerlingdossiers van 1,5 miljoen kinderen — inclusief leerachterstanden, gedragsobservaties en ondersteuningsbehoeften — zitten in een systeem van een Canadees investeringsbedrijf."
ParnasSys heeft 80% marktaandeel bij de ~6.700 Nederlandse basisscholen. Het systeem is eigendom van Topicus, dat eigendom is van Constellation Software Canada. De kern — naam, geboortedatum, groep, toetsresultaten — is vijf tabellen. De koppeling met DUO voor bekostiging is een open standaard.
| Marktaandeel | ~80% (~5.400 van 6.700 basisscholen) |
| Leerlingdossiers | 1,5 mln kinderen |
| Eigenaar | Constellation Software (Canada) |
Herkent u dit vanuit uw organisatie, of heeft u aanvullende bronnen? Neem contact op →
"75% van het voortgezet onderwijs betaalt voor een leerlingvolgsysteem waarvan de kern vijf tabellen is. Tegelijkertijd betaalt 79% van het MBO dezelfde eigenaar voor HR-software."
Magister (VO) en Somtoday (VO/MBO) zijn beide eigendom van Topicus/Constellation Software. AFAS heeft 171 van de 281 VO-schoolbesturen als klant voor HR. De sector betaalt dubbel: leerlingadministratie én bedrijfsvoering, beide op gestandaardiseerde data, beide propriëtair.
| Magister marktaandeel VO | ~75% |
| AFAS marktaandeel MBO (HR) | ~79% |
| Eigenaar Magister + Somtoday | Constellation Software (Canada) |
Herkent u dit vanuit uw organisatie, of heeft u aanvullende bronnen? Neem contact op →
"De universiteiten van Amsterdam, Leiden, Tilburg en de Hogeschool van Amsterdam kozen voor een Amerikaans studentenadministratiesysteem — en betaalden tot €14,6 miljoen per instelling, terwijl de raming €5,5 miljoen was."
Oracle Campus Solutions was ingericht op het Amerikaanse hoger onderwijs. Aanpassen aan de Nederlandse context bleek in kosten onvoorspelbaar. Instellingen die voor het Nederlandse Osiris kozen betaalden vier miljoen. Het verschil zat niet in de functionaliteit maar in de vraag of het systeem jouw informatie al kende.
| Geraamd (HvA) | €5,5 mln |
| Werkelijk (HvA) | €14,6 mln |
| Alternatief (Osiris) | ~€4 mln |
Herkent u dit vanuit uw organisatie, of heeft u aanvullende bronnen? Neem contact op →
"De eeuwige bewaring van het collectieve Nederlandse geheugen is gecustodied door Rosetta — een propriëtair systeem van Ex Libris, eigendom van het Amerikaanse Clarivate."
Het Nationaal Archief bewaart de informatie van de Nederlandse staat en samenleving voor het nageslacht. Het preserveringssysteem Rosetta is van Ex Libris, eigendom van het beursgenoteerde Clarivate. De continuïteit van toegang tot het nationale archief hangt af van een commercieel contract met een buitenlandse eigenaar.
| Systeem | Rosetta (Ex Libris) |
| Eigenaar | Clarivate (VS, beursgenoteerd) |
| Risico | Eeuwige toegang afhankelijk van commercieel contract |
Herkent u dit vanuit uw organisatie, of heeft u aanvullende bronnen? Neem contact op →
"De grootste bedreiging voor het eeuwigdurend toegankelijk houden van het Nederlandse schriftelijk erfgoed is niet brand, niet overstroming, niet oorlog — maar een nieuwe versie van Microsoft Office."
De KB was in 2003 de eerste bibliotheek ter wereld met een digitaal archief voor born-digital publicaties. Het e-Depot bevat inmiddels meer dan 40 miljoen digitale publicaties. Het preserveringssysteem Rosetta (Ex Libris/Clarivate) is hetzelfde als dat van het Nationaal Archief — twee instellingen met dezelfde leverancier, hetzelfde risico.
| e-Depot | 40+ mln born-digital publicaties |
| Systeem | Rosetta (Ex Libris/Clarivate VS) |
| Risico | Nationale herinnering in propriëtair buitenlands systeem |
Herkent u dit vanuit uw organisatie, of heeft u aanvullende bronnen? Neem contact op →
"Elf regionale archieven — met als taak de historische informatie van de Nederlandse samenleving voor de eeuwigheid toegankelijk te houden — hebben hun collecties ondergebracht in de cloud van een commercieel Brits-Amerikaans bedrijf."
Preservica (Oxford/Boston) beheert de digitale archieven van Noord-Hollands Archief, Groninger Archieven, Drents Archief, Nationaal Archief en anderen. De eeuwige toegankelijkheid van het collectieve geheugen rust op een commercieel SaaS-abonnement.
| Leverancier | Preservica (Oxford/Boston) |
| Klanten NL | 11+ regionale archieven |
| Risico | Overname, faillissement of voorwaardenwijziging |
Herkent u dit vanuit uw organisatie, of heeft u aanvullende bronnen? Neem contact op →
"77% van de Nederlandse openbare bibliotheken heeft zijn collectiebeheer en ledenadministratie ondergebracht bij OCLC Wise — een Amerikaans non-profit, cloudgehost, met alle leesinformatie van bibliotheekgebruikers buiten Nederland."
OCLC is non-profit maar opereert als een cloudprovider die collectiebeheer, uitleenregistratie en ledendata beheert. Het leesgedrag van bibliotheekbezoekers is privacygevoelig en wordt opgeslagen in een buitenlandse cloud. OCLC's juridische basis is Amerikaans recht.
| Marktaandeel | 77% openbare bibliotheken |
| Systeem | OCLC Wise |
| Eigenaar | OCLC non-profit (VS), cloudgehost |
Herkent u dit vanuit uw organisatie, of heeft u aanvullende bronnen? Neem contact op →
"Meer dan de helft van alle Nederlandse notarissen gebruikt Van Brug Software (Codex) — een bedrijf dat via Total Specific Solutions (TSS) in Canadees eigendom is van Constellation Software. Dezelfde moedermaatschappij als ParnasSys, Somtoday en CoronIT, zij het via een andere dochter."
Notariële akten zijn rechtsgeldig voor het leven. De informatie die een notaris vastlegt — eigendomsoverdrachten, testamenten, oprichtingsakten — is permanent van belang. Toch draait meer dan de helft van het notariaat op propriëtaire software van een Canadees investeringsbedrijf dat zijn portefeuille stelselmatig uitbreidt via overnames.
| Systeem | Van Brug Software / Codex |
| Marktaandeel | >50% |
| Eigenaar | Total Specific Solutions → Constellation Software (Canada) |
Herkent u dit vanuit uw organisatie, of heeft u aanvullende bronnen? Neem contact op →
Alle organisaties alfabetisch, ongeacht sector.
Alle leveranciers alfabetisch. Geschatte omzet = publieke sector Nederland.
Concentratierisico — niet zichtbaar in toezicht
Constellation Software bezit in Nederland stilletjes de infrastructuur van het basisonderwijs, het voortgezet onderwijs, het mbo, de GGD-organisaties en het notariaat — niet via één zichtbaar systeem, maar via vijf productnamen die elk marktleider zijn in hun segment. Een school kent ParnasSys. Een GGD kent CoronIT. Een notaris kent Codex. Niemand ziet dat het dezelfde eigenaar is.
Als Constellation de prijzen verhoogt, een systeem niet meer ondersteunt, of onder druk van de Canadese overheid komt te staan, raakt dat gelijktijdig basisschoolleerlingen, middelbare scholieren, GGD-vaccinatieregistraties en notariële akten. Dat is geen vier losse afhankelijkheden. Dat is één enkel punt van falen op nationaal niveau.
Geen enkele Nederlandse toezichthouder — ACM, NCSC, Autoriteit Persoonsgegevens — bewaakt deze cumulatieve positie als zodanig. Ze zijn formeel vier aparte bedrijven. Dat is precies hoe het werkt.
Al deze systemen doen hetzelfde.
Ze leggen informatie in het goede bakje.
Ze houden die bakjes veilig — niet iedereen mag bij alles.
Ze bewaren alles dubbel, voor als er iets misgaat.
Ze helpen mensen om de juiste bakjes samen te brengen in een rapport, weergave of export.
Een eerste werkende kernversie is vaak in dagen of weken te bouwen — niet als volledige vervanging van bestaande systemen, maar als bewijs dat de basisfunctie veel eenvoudiger is dan het commerciële systeem eromheen doet vermoeden. Bij de Pilot Informatie Autonomie begeleiden we organisaties bij precies die eerste stap — zodat je zelf ervaart waar de echte drempel zit, en waar hij helemaal niet zit.
Waarom overstappen zo moeilijk is — de mechanismen achter informatieafhankelijkheid.
🔒 Niet publiek
Dit tabblad is nog niet klaar voor publicatie.
Niet alle publieke organisaties zitten vast. Drie voorbeelden die laten zien dat het anders kan — en al anders gaat.
De netbeheerders publiceerden hun volledige bedrijfsmodel als open source via EDSN op GitHub. Transparantie, hergebruik en gezamenlijke innovatie als expliciet beleid — niet als uitzondering. Ze draaien SAP voor ERP, maar de operationele netinformatie zit in open standaarden en gedeelde infrastructuur. Dit is de enige sector in dit overzicht die bewust koos voor een open informatiemodel als strategisch principe.
De vier grootste gemeenten richtten gezamenlijk een coöperatie op om eigen software te bouwen voor het sociaal domein. Gezamenlijk eigenaarschap van de software, gezamenlijke doorontwikkeling, volledige controle over de eigen data. Wigo4it is het bewijs dat schaalvoordelen ook anders dan via vendor lock-in te behalen zijn.
Na €200–250 miljoen afgeschreven op een systeem dat stopte omdat Oracle van strategie veranderde, koos de Rechtspraak voor een andere weg. IVO Rechtspraak bouwt nu een eigen digitaal werkdossier op Red Hat OpenShift, open infrastructuur. De les kostte een kwart miljard. Maar ze hebben hem geleerd.