Voordat je verder leest

Dit is lopend onderzoek,
geen wetenschappelijk rapport.

Ik ben Martijn Aslander. Geen wetenschapper, geen statisticus, geen ervaren onderzoeker — maar iemand die al jaren vastloopt op hetzelfde probleem: er bestaat geen overzicht van wat informatievoorziening bij de Nederlandse overheid en publieke sector werkelijk kost. Omdat niemand dat overzicht heeft gemaakt, ben ik het zelf gaan uitzoeken.

Wat je hier leest wordt regelmatig bijgewerkt. Ik reken door, zoek nieuwe bronnen, verwerk feedback van anderen en stel bij waar ik fouten heb gemaakt. Ik probeer altijd bronnen te vermelden. En ik ontkom er niet aan dat ik soms de verkeerde synthese maak — dat hoort bij dit soort werk.

Ik leer graag. Als je fouten ziet, betere bronnen hebt of een onderdeel wilt aanvechten: ik hoor het graag. Wat ik wel weet: wat hier staat is bruikbaar als startpunt voor serieuzer onderzoek.

Je ziet dit bericht eenmalig per browsersessie.

← Terug naar Research

Geschatte maatschappelijke kosten

Informatieafhankelijkheid in het Nederlandse publieke domein — sector voor sector

Nederland heeft geen gebrek aan ICT-budget. Nederland heeft een eigendomsprobleem.

In vrijwel elk publiek domein — belasting, zorg, onderwijs, rechtspraak, pensioenen, gemeenten, archieven en veiligheid — beheren commerciële systemen informatie die essentieel is voor publieke continuïteit. Vaak zijn de onderliggende gegevens, standaarden en processen publiek bekend of wettelijk voorgeschreven. Toch betalen publieke organisaties jaar na jaar voor propriëtaire lagen, complexe koppelingen, migraties en afhankelijkheden die ze nauwelijks nog kunnen sturen.

Informatieafhankelijkheid ontstaat wanneer een publieke organisatie haar eigen informatie niet meer vrij kan opslaan, begrijpen, doorzoeken, exporteren of koppelen zonder toestemming, kennis of infrastructuur van een externe leverancier. Dit overzicht tracht die afhankelijkheid in kaart te brengen — sector voor sector, organisatie voor organisatie, leverancier voor leverancier. Per casus is vermeld wat het kost, wat het risico is, en hoe hard het bewijs is.

Status van dit overzicht

Dit is een onderzoekskaart, geen accountantsrapport. Waar harde cijfers beschikbaar zijn uit jaarverslagen, Rekenkamerrapporten of aanbestedingsdocumenten worden die apart vermeld. Waar alleen sectordata beschikbaar is, zijn conservatieve bandbreedtes gehanteerd. Het doel is niet om één exact bedrag te claimen, maar om zichtbaar te maken waar publieke organisaties structureel geld, kennis, autonomie en uitvoeringskracht verliezen.

Onder maatschappelijke kosten vallen vijf lagen — niet alleen ICT-uitgaven:

  1. Directe kosten — licenties, beheer, onderhoud, migraties, consultancy
  2. Indirecte kosten — dubbel werk, herstelwerk, zoeken, overtypen, wachttijd
  3. Faalkosten — mislukte projecten, uitgestelde vervanging, noodmaatregelen
  4. Ketenkosten — frictie tussen organisaties met onverenigbare systemen
  5. Systeemrisico — maatschappelijke schade wanneer vitale processen stilvallen

Ter referentie: het totale Nederlandse onderwijsbudget is circa €45 miljard per jaar.

Toelichting productiviteitsverlies: de bandbreedte €12–22 mrd is de methodologisch zwakste post. Ze is gebaseerd op McKinsey Global Institute (2012): kenniswerkers verspillen 20% van hun werktijd door gefragmenteerde informatiesystemen, gecombineerd met het aantal kenniswerkers in de Nederlandse publieke sector (~1,1 mln fte) en een gemiddeld loonkostenniveau. Dit is een beredeneerde schatting, geen empirisch gemeten waarde voor Nederland. De overige posten steunen op harder bewijs.

Structurele jaarlijkse kostenpost
verspilling, productiviteitsverlies, ketenfrictie, herstelkosten
Staartrisico bij systeemfalen
€50 — 200 mrd
pensioenmigratiefouten, Belastingdienst-uitval, zorgketen bij crisis

Toelichting staartrisico: dit is geen verwachte schade maar een scenariobereik bij gecombineerd systeemfalen. Drie drivers: (1) pensioentransitie — APG + PFZW/PGGM beheren samen >€800 mrd vermogen; een migratiefout van 5–10% = €40–80 mrd verlies; (2) Belastingdienst — €165 mrd belastinginkomsten/jaar; één maand verstoring = €13 mrd; (3) zorgketen — COVID-referentie: ICT-gerelateerde zorgstagnatie kost >€5 mrd per maand bij crisis. De bovengrens (€200 mrd) vereist simultane uitval van meerdere systemen; de ondergrens (€50 mrd) is een enkelvoudig maar ernstig faalscenario.

Hoe de €28–52 mrd is opgebouwd

Kostensoort Bandbreedte Bewijstype
Directe kosten licenties, beheer, consultancy €8–13 mrd Rijksoverheid ~€3,5 mrd (I-strategie 2024) + gemeenten ~€2,1 mrd (VNG) + raamcontracten
Productiviteitsverlies dubbel werk, frictie, wachttijd €12–22 mrd Beredeneerde schatting — methodologisch meest betwist (zie toelichting)
Faalkosten mislukte projecten, noodmaatregelen €2–5 mrd AcICT 2024: €1,62 mrd officieel gedocumenteerd + expertschatting €4–5 mrd
Ketenkosten frictie tussen organisaties €3–7 mrd Drie ketens: (1) Zorg — Vektis verwerkt >1 mrd declaratieregels/jaar; elke afwijzing genereert correctieronde bij aanbieder én verzekeraar; NZa Marktscan beschrijft structurele declaratiefrictie. (2) Sociaal domein — "Werken aan uitvoering" (2021): handmatige overdrachten en dubbele registratie tussen UWV, SVB, Belastingdienst en gemeenten als structureel knelpunt. (3) Justitieketen — OM, Rechtspraak, DJI, CJIB en Reclassering werken met onverenigbare systemen; handmatige zaaksoverdrachten zijn standaard. Post is beredeneerde schatting op basis van volume × frictiepercentage per keten.
Kennisverlies en herstelkosten uitholling interne expertise €2–5 mrd WRR "Deskundige overheid" (2025) + Rekenkamer cloud rapport (2025)
Totaal structureel €28–52 mrd Samengesteld

Wat als we 20% reduceren

Bij een structurele kostenbasis van €28–52 mrd/jaar is een reductie van 20% €6–10 mrd per jaar vrijspeelbaar — niet als besparing, maar als herinvestering: in betere dienstverlening, in digitale weerbaarheid, in kennisopbouw.

20% is niet optimistisch — Estland draait zijn complete digitale overheid op €200–400 mln/jaar voor 1,4 miljoen burgers. Schaalcorrectie naar Nederland: vijf tot tien keer zo duur zou nog een factor drie goedkoper zijn dan de huidige structuur.

Externe wetenschappelijke grounding

Flyvbjerg & Budzier, HBR 2011 — IT-projecten hebben 200% meer extreme kostenoverschrijdingen ('black swans') dan grote bouwprojecten; 1 op 6 IT-projecten loopt gemiddeld 200% over budget [sterk bewijs]

McKinsey Global Institute, 2012 — kenniswerkers besteden bijna 20% van hun werkweek aan zoeken naar interne informatie en het opsporen van de juiste collega [grondslag productiviteitsschatting]

Onafhankelijke institutionele bevestiging — 2025

Rathenau Instituut

Juli 2025 — drieluik digitale soevereiniteit

Heeft de Nederlandse overheid nog voldoende greep op haar eigen digitale infrastructuur — of is die greep stilletjes overgegaan naar commerciële partijen?

Algemene Rekenkamer

Januari 2025 — cloud rapport rijksoverheid

Ministeries weten niet wat het kost om van een cloud-leverancier weg te gaan. Ze tekenden contracten zonder exitstrategie.

WRR

Juli 2025 — Deskundige overheid

De overheid heeft zoveel kennis uitbesteed dat ze het vermogen heeft verloren om haar eigen leveranciers kritisch te beoordelen.

ACM — Autoriteit Consument & Markt

2022–2026 — zorg-ICT + leermiddelen + digitale autonomie

De ACM constateerde vendor lock-in in zorg-ICT, doet in 2026 marktonderzoek naar digitale leermiddelen in het VO, en heeft "digitale autonomie" als officieel speerpunt benoemd — met onderzoek naar waar organisaties vastlopen als ze minder afhankelijk willen worden.

Vier onafhankelijke instituten, vier invalshoeken — constateren, handhaven, adviseren en toetsen. Dezelfde conclusie.

Waarom lost de markt dit niet op

Elke organisatie afzonderlijk mist de schaal om een alternatief te bouwen. Samen hebben ze die schaal wel — maar samenwerking vereist coördinatie die niemand trekt en iedereen afwacht.

Organisaties handelen individueel

Elk ziekenhuis, elke gemeente, elke bibliotheek onderhandelt apart met dezelfde leverancier. Geen collectief tegengewicht. De vendor kent alle prijsplafonds.

Leveranciers handelen collectief

Geconsolideerde markt: vier à vijf spelers domineren per sector. Dezelfde bedrijven zitten aan dezelfde aanbestedingstafels. Geen druk om te concurreren op prijs.

Overstapkosten zijn opgebouwde retentie

Data-formaten, proceskoppelingen, contractuele afhankelijkheden — dit is niet toeval. Het zijn investeringen van leveranciers in retentie. Vertrekken is altijd duurder dan blijven.

Korte horizon, lange schuld

Bestuurders tekenen contracten van vijf tot tien jaar. De lock-in valt in de volgende bestuursperiode. De prikkel om nu in autonomie te investeren is structureel zwakker dan de druk om nu te besparen.

EU-kader — wetgeving die de balans verschuift

Data Act

Van kracht september 2025

Verbiedt technische en contractuele obstakels voor dataswitching. Switching fees worden na drie jaar verboden. Lock-in via contract wordt formeel onrechtmatig.

Europese Gezondheidsdata Ruimte

EHDS — gepubliceerd juni 2024, implementatie 2026–2028

Patiënten krijgen recht op hun eigen zorgdata in gestandaardiseerd formaat. Zorgsoftware moet data-export verplicht mogelijk maken — ook waar contracten dat nu blokkeren. Lidstaten hebben tot 2026–2028 voor implementatie van de meeste bepalingen.

NIS2

NL-implementatie oktober 2024

Essentiële sectoren — overheid, zorg, energie — moeten hun volledige ICT-keten beveiligen, inclusief leveranciers. De OM-hack en CBR-kwetsbaarheden zijn NIS2-incidenten.

Drie EU-verordeningen, dezelfde richting — meer controle voor de gebruiker, minder grip voor de leverancier. De lock-in die op deze pagina wordt beschreven wordt Europees rechtelijk aangevochten.

Het kan al anders

Niet alle publieke organisaties zitten vast. Netbeheerders publiceerden hun bedrijfsmodel als open source via EDSN. Wigo4it laat zien dat de vier grootste gemeenten samen eigen software kunnen bouwen. IVO Rechtspraak koos na een debacle van €250 miljoen bewust voor open infrastructuur. BZK opent de basisregistraties als open API via Haal Centraal. OpenZaak draait al bij meer dan 50 gemeenten.

Bekijk de positieve voorbeelden onderaan ↓

Wanneer materialiseert wat

2026 NIS2 handhaving — essentiële sectoren zijn aansprakelijk voor ICT-ketenrisico's, inclusief leveranciers. De OM-hack (9.000 zaken vertraagd) en CBR-kwetsbaarheid zijn NIS2-incidenten.
2026–2028 Pensioentransitie — alle Nederlandse pensioenfondsen migreren naar het nieuwe stelsel. ABP, PFZW en BpfBouw draaien op legacy-systemen. Migratie-risico is niet hypothetisch.
2027 SAP ECC end-of-life — leveranciersondersteuning eindigt. Organisaties die nog niet migreerden naar S/4HANA staan voor een gedwongen transitie, vaak zonder onderhandelingsruimte.
2030 COBOL-klif — Belastingdienst, UWV en pensioenfondsen draaien deels op COBOL. Ernstige vergrijzing van COBOL-kennis erkend in Kamerstukken; exacte percentages zijn sector-schattingen.
2035 Fast Enterprises BTW-systeem operationeel — 35–40% van de Nederlandse belastinginkomsten loopt dan via een systeem van een Amerikaans bedrijf, op basis van een contract dat in 2025 werd getekend voor €190 mln over tien jaar.

Het is een keuze, geen natuurwet

Estland

X-Road — 1997

Eén open standaard verbindt alle publieke systemen. Elk ministerie eigenaar van zijn eigen data. Geen centrale database, geen centrale leverancier. 99% van overheidsdiensten digitaal. Exporteert het model nu naar Finland, IJsland en Namibië.

Frankrijk

La Suite Numérique — 2023

Eigen kantooromgeving voor 5,5 miljoen ambtenaren: e-mail, agenda, videoconferentie, documenten — als alternatief voor Microsoft 365. Open source, Frans gehost, met soevereiniteitseis als aanbestedingscriterium.

Duitsland

openCode / GovStack — 2021

Verplicht open source voor overheidssoftware gefinancierd met publiek geld. openCode is de nationale repository — code die de overheid betaalt, is van de samenleving. GovStack exporteert dit model via de VN.

Drie landen, drie aanpakken, één richting — informatieautonomie als beleidsuitgangspunt. Nederland heeft dezelfde keuze.

Zo lees je dit overzicht

Maatschappelijk veld — waar het pijn doet per sector Per organisatie — welke organisaties kwetsbaar zijn Per leverancier — welke partijen steeds terugkeren Per systeemtype — wat systemen eigenlijk doen Kostensoorten — waarom overstappen zo moeilijk is Technische voorwaarden — wat je nodig hebt om te beginnen
Brontype per stelling: Hard cijfer · Publiek gedocumenteerd risico · Beredeneerde schatting
Rijksoverheid
Belastingdienst Rijksoverheid
Hard cijferPubliek gedocumenteerd risico

"De Belastingdienst betaalt jaarlijks bijna een miljard euro om systemen draaiende te houden die steeds minder mensen nog volledig overzien — en verving het BTW-kernsysteem door een Amerikaans systeem waarmee een buitenlandse overheid druk kan uitoefenen op 35–40% van de Nederlandse belastinginkomsten."

Met meer dan 900 systemen in 30 programmeertalen, waaronder COBOL, gaat vrijwel alle ICT-capaciteit naar onderhoud. 80% van de actieve COBOL-programmeurs gaat binnen vijf jaar met pensioen — gemiddelde leeftijd: 62 jaar. Ter vervanging koos de Belastingdienst in 2025 voor Fast Enterprises (VS) voor €190 miljoen over tien jaar. Critici waarschuwen dat de Amerikaanse overheid via Fast Enterprises druk kan uitoefenen op het systeem dat 35–40% van alle belastinginkomsten verwerkt. Staatssecretaris Eerenberg hield vast aan de deal ondanks parlementaire zorgen.

Jaarlijkse ICT-uitgaven~€849 mln (2022, bijna verdubbeld vs. 2012)
COBOL-kennisrisicoErnstige vergrijzing COBOL-kennis (sector-schatting: ~80% binnen 5 jaar; niet primair bevestigd in overheidsdocumenten)
Fast Enterprises (VS)€190 mln / 10 jaar — BTW-kernsysteem, strategisch afhankelijkheidsrisico

Herkent u dit vanuit uw organisatie, of heeft u aanvullende bronnen? Neem contact op →

Toeslagenaffaire — Belastingdienst algoritme Rijksoverheid
Hard cijfer

"Een Belastingdienst-algoritme merkte meer dan 40.000 gezinnen automatisch aan als fraudeurs — deels op basis van nationaliteit. De staat is inmiddels €9 tot 13 miljard kwijt aan herstel. Het was geen beleidsbeslissing. Het was een ICT-systeem dat autonoom opereerde zonder dat iemand het nog begreep of controleerde."

De Fraude Signalering Voorziening (FSV) was een intern Belastingdienst-systeem dat burgers op een zwarte lijst zette. Het systeem gebruikte onder andere de leeftijd van een BSN-nummer als indicator voor een niet-Nederlandse achtergrond — een proxy voor nationaliteit, en dus discriminatoir van ontwerp. De Autoriteit Persoonsgegevens stelde vast dat de verwerking onwettig was: geen deugdelijke wettelijke grondslag, te brede toegang, te lange bewaartermijn. De Belastingdienst kreeg een boete van €3,7 miljoen. Maar de werkelijke kostprijs was van een andere orde. Het kabinet-Rutte III trad af. Er volgde een parlementaire enquête die sprak van "ongekend onrecht". Tienduizenden families verloren hun toeslag, hun huis, hun huwelijk. Sommige ouders werden uit de ouderlijke macht ontheven.

Gedupeerde gezinnen~40.300 vastgesteld; 42.000+ aangemeld (Kamerstuk 31066-1462, dec 2024)
Compensatiekosten€9,3 mrd gereserveerd — kan oplopen tot €13+ mrd
AP-boete FSV€3,7 mln wegens onwettige en discriminerende verwerking
Politiek gevolgKabinet-Rutte III trad af — januari 2021

Dit is niet een verhaal over een externe leverancier die faalde. Het is een verhaal over een overheid die een eigen ICT-systeem bouwde dat ze zelf niet meer begreep, niet meer controleerde, en niet meer kon bijsturen — totdat het te laat was.

Herkent u dit vanuit uw organisatie, of heeft u aanvullende bronnen? Neem contact op →

DigiD / Logius Rijksoverheid
Publiek gedocumenteerd risicoSchatting

"DigiD is de digitale identiteitslaag van de Nederlandse overheid — 645 miljoen authenticaties per jaar (2025). Er is geen alternatief. Als DigiD uitvalt, valt de digitale overheid uit."

Zonder DigiD kan een burger geen belastingaangifte doen, geen WW aanvragen, geen toeslagen opvragen, geen Mijn Overheid raadplegen, geen recept ophalen via de zorgverzekeraar-app. Logius — een rijksdienst — beheert DigiD, maar de volledige technische onafhankelijkheid van commerciële leveranciers is niet geborgd: de architectuur bevat propriëtaire componenten, en Logius heeft actief werk moeten verzetten om afhankelijkheden af te bouwen. Het zakelijke equivalent, eHerkenning, is geen overheidsvoorziening maar een privaat consortium van banken en ICT-bedrijven. De overheid is zelf afnemer — geen eigenaar. Storingen in 2021 en 2023 legden voor miljoenen burgers overheidsdiensten plat. Er bestaat geen echte failover: als de centrale authenticatielaag uitvalt, is papier het enige alternatief.

Unieke gebruikers~13 miljoen (2024)
Authenticaties/jaar~645 miljoen (2025, Logius)
Technische onafhankelijkheidNiet volledig geborgd — propriëtaire componenten, actieve afbouw vereist
eHerkenning (zakelijk)Privaat consortium — overheid is afnemer, geen eigenaar
Bekende storingen2021 (COVID-certificaten), 2023 (meerdere incidenten)
Contractpositie bij leveranciersovernameBij de overname van Solvinity door het Amerikaanse Kyndryl (goedgekeurd ACM feb. 2026) waarschuwde de CPO van Logius publiekelijk voor CLOUD Act- en FISA-blootstelling van DigiD. Logius had geen contractueel handvat om te kiezen — het contract werd twee jaar verlengd zonder alternatief. (openbare verklaring Logius via martinvanleeuwen.substack.com →)

DigiD staat niet in dit overzicht als een verhaal van een leverancier die te duur is. Het staat hier als structureel risico: een centraal punt waarvan alles afhangt, zonder echte uitwijkmogelijkheid, gedeeltelijk gebouwd op propriëtaire infrastructuur van een commerciële partij.

Herkent u dit vanuit uw organisatie, of heeft u aanvullende bronnen? Neem contact op →

UWV Rijksoverheid
Hard cijferPubliek gedocumenteerd risico

"Minimaal 28.000 mensen kregen van 2020 tot 2024 een te lage WIA-uitkering — en UWV betaalt €65 miljoen over 14 jaar aan een micro-bedrijf waarvan de AI is getraind op 85 miljoen illegaal gescrapete LinkedIn-profielen."

UWV koos in 2023 voor 8Vance — een micro-bedrijf met vestigingen in Nederland en Roemenië — als AI-matchingssysteem voor 14 jaar. Tot april 2024 bleek 8Vance 85 miljoen LinkedIn-profielen te hebben gescraped in strijd met de AVG: de trainingsdata is aangetast door een AVG-overtreding. Het systeem werkt als een gesloten systeem: UWV kan de matchingskwaliteit niet zelfstandig controleren. Ondertussen is SONAR — het verouderde registratiesysteem met privacygevoelige dossiers van oud-cliënten die er niet uit konden — ondanks jarenlange beloften nog steeds niet vervangen.

Gedocumenteerde schade28.000+ verkeerde uitkeringen
8Vance AI-contract€65 mln / 14 jaar — micro-bedrijf, trainingsdata aangetast door AVG-overtreding
SONAR legacyPrivacygevoelig systeem, vervanging beloofd maar niet nagekomen

Herkent u dit vanuit uw organisatie, of heeft u aanvullende bronnen? Neem contact op →

DUO Rijksoverheid
Hard cijfer

"DUO verdeelt €41 miljard onderwijsgeld per jaar via systemen waarvan de modernisering — begroot op €37 miljoen — al acht jaar vertraging heeft opgelopen en nog steeds niet klaar is."

Anno 2026 stagneert de voortgang volledig en lopen de kosten op omdat DUO gedwongen is dubbele infrastructuur in de lucht te houden. Nog geen enkele applicatie is gemigreerd. In de voorjaarsnota 2025 werd €52,1 mln extra vrijgemaakt voor systeemvervanging (2025–2030).

Oorspronkelijk budget€37 mln
Verwachte eindkosten€56–66 mln + 8 jaar vertraging
Extra structurele bijdrage€148 mln/jaar (besloten Prinsjesdag 2019, rijksbegroting OCW 2020 — niet specifiek voor DAB)

Herkent u dit vanuit uw organisatie, of heeft u aanvullende bronnen? Neem contact op →

CBR Rijksoverheid
Hard cijfer

"Een ICT-project van €7 miljoen werd €34 miljoen, liep jaren vertraging op — en 1.200 beroepschauffeurs verloren hun inkomen omdat hun rijbewijs niet op tijd werd verlengd."

Het CBR werkte noodgedwongen door op verouderde systemen, waaronder Windows XP waarvoor al vijf jaar geen veiligheidsupdates meer waren gedaan. Er werden mensen uit Vietnam ingevlogen om problemen op te lossen. Duizenden ouderen werden eveneens de dupe.

Oorspronkelijk budget€7 mln
Werkelijke kosten€34 mln+
Menselijke schade1.200 beroepschauffeurs werkloos + duizenden ouderen

Herkent u dit vanuit uw organisatie, of heeft u aanvullende bronnen? Neem contact op →

Openbaar Ministerie Rijksoverheid
Hard cijfer

"Ca. 2.850 medewerkers van het OM ondertekenden een brief dat de ICT-problemen de kwaliteit, de continuïteit en de rechtsorde zelf bedreigen — weken nadat een Citrix-hack 9.000 lopende strafzaken tot stilstand bracht."

In juli 2025 legde een Citrix NetScaler-kwetsbaarheid vrijwel alle OM-systemen plat. Het gevolg: 9.000 strafrechtszaken in de wachtrij, voorlopige hechtenissen handmatig bijhouden, significant ziekteverzuim. JIO — de ICT-organisatie van Justitie — werd in 2025 twee keer gehackt. Het OM verloor eerder al €103 miljoen aan het mislukte GPS-project. KEI (€205 mln afgeschreven) was een verlies van de Rechtspraak, niet het OM. Wanneer het systeem dat de strafrechtsketen ondersteunt uitvalt, staat niet alleen de bedrijfsvoering stil maar de rechtsorde zelf.

Citrix-hack juli 20259.000 strafzaken stilgelegd, vrijwel alle systemen offline
Medewerkers-brief nov. 2025Ca. 2.850 medewerkers: "bedreigt de rechtsorde" (Kamerbrief 21-11-2025)
OM eerder verloren€103 mln (GPS-project, 2013)

Herkent u dit vanuit uw organisatie, of heeft u aanvullende bronnen? Neem contact op →

Nationale Politie Rijksoverheid
Publiek gedocumenteerd risico

"80% van het politiewerk wordt ondersteund door een systeem dat in de jaren tachtig als privéproject van één IT'er begon — waarvan de voormalige CIO zei zich meer conservator van een ICT-museum te voelen dan CIO."

BVH en Summ-IT, de twee kernsystemen, waren jarenlang niet gekoppeld. Agenten knippen en plakken informatie tussen systemen. Bij oprichting van de Nationale Politie (2012-2013) waren er meer dan 1.200 verschillende systemen in gebruik — elke vorm van hard- en software die in Nederland te koop was. Na het Aanvalsprogramma Informatievoorziening Politie is dit significant teruggebracht.

Aantal systemen1.200+
ICT-budget 2024€890 mln (+33% in vier jaar)
Kernsysteem gebouwdEind jaren '80, privéproject van één medewerker

Herkent u dit vanuit uw organisatie, of heeft u aanvullende bronnen? Neem contact op →

Ministerie van Defensie Rijksoverheid
Hard cijfer

"Na een ICT-implementatie van tien jaar en bijna een miljard euro aan overschrijdingen luidt de conclusie: we migreren naar de volgende versie van hetzelfde systeem."

Het SPEER-programma was begroot op €185 miljoen en kostte uiteindelijk ~€900 miljoen. Defensie draait nu Project Roger om van SAP ECC naar SAP S/4HANA te migreren. Geciteerd uit het projectdocument: "De functionaliteit van SAP zit in de haarvaten van onze operationele en ondersteunende bedrijfsvoering."

SPEER begroot€185 mln
SPEER werkelijk~€900 mln
Huidige situatieMigratie naar volgende SAP-versie (Project Roger)

Herkent u dit vanuit uw organisatie, of heeft u aanvullende bronnen? Neem contact op →

Rechtspraak
Rechtspraak — KEI-debacle Rechtspraak
Hard cijfer

"€200 tot 250 miljoen werd afgeschreven op een digitaliseringsproject dat stopte omdat Oracle van strategie veranderde — de Rechtspraak was 'verrast' door de opstelling van haar leverancier."

Het KEI-project moest digitaal procederen mogelijk maken. Na tien jaar en €205 miljoen werd het gestopt nadat Oracle aankondigde de on-premises versie van het platform niet langer te ondersteunen. IVO Rechtspraak bouwt nu een eigen digitaal werkdossier op open infrastructuur (Red Hat OpenShift). Maar de les kostte €205 miljoen om te kopen.

Afgeschreven€205 mln (per 1-1-2018, primair bevestigd)
OorzaakOracle veranderde strategie
NuIVO Rechtspraak: eigen systeem op open infrastructuur

Herkent u dit vanuit uw organisatie, of heeft u aanvullende bronnen? Neem contact op →

Hoge Raad & Raad van State Rechtspraak
Beredeneerde schatting

"De hoogste rechterlijke colleges werken met systemen van Canadese en Nederlandse leveranciers — terwijl de lagere rechtbanken na het KEI-debacle juist proberen weg te komen van leveranciersafhankelijkheid."

De Hoge Raad gebruikt C@sus van OpenText (Canada), de Raad van State Raadsaam van Anchr (NL). Een gedeeld open platform voor de hele Rechtspraak — het doel van IVO Rechtspraak — is nog niet gerealiseerd. De hoogste colleges lopen achter op de richting die de lagere rechtbanken al hebben ingezet.

Hoge RaadC@sus (OpenText, Canada)
Raad van StateRaadsaam (Anchr, NL)
RichtingIVO Rechtspraak als gedeeld open platform

Herkent u dit vanuit uw organisatie, of heeft u aanvullende bronnen? Neem contact op →

Lokale overheid
Gemeenten — burgerzaken Lokale overheid
Hard cijferDeels beredeneerde schatting

"185 gemeenten — 65% van de Nederlandse bevolking — betalen gezamenlijk tientallen miljoenen per jaar voor burgerzakensoftware die draait op open standaarden die elke competente developer kan implementeren."

De BRP-standaard is open, de Haal Centraal API is beschikbaar, de datastructuur is publiek gedocumenteerd. Toch betaalt de sector jaar na jaar voor propriëtaire systemen van één dominante leverancier (Centric Key2). De kern is in een paar weken te bouwen.

Marktaandeel Centric45–55% gemeenten (153–185); Centric claimt 65% bevolking
Geschatte sectorkosten (software)€20–30 mln/jaar
Incl. beheer en koppelingen€40–60 mln/jaar

Herkent u dit vanuit uw organisatie, of heeft u aanvullende bronnen? Neem contact op →

Gemeenten — sociaal domein Lokale overheid
Beredeneerde schatting

"Het sociaal domein — bijstand, schuldhulp, Wmo, jeugdzorg — draait bij een grote meerderheid van gemeenten op software van dezelfde leverancier die ook de burgerzakensystemen levert."

Centric Suite4 (en Suite4Social) domineren de markt voor gemeentelijke sociale diensten. De combinatie met Centric Key2 voor burgerzaken maakt dat één private leverancier de volledige informatieketen voor kwetsbare burgers beheert — van adresregistratie tot bijstandsuitkering.

LeverancierCentric NL (privaat)
DomeinBijstand, Wmo, jeugdzorg, schuldhulp
SectorbudgetDeel van €2–3 mrd gemeentelijk ICT/jaar
Inkoopdocumentatie schuldhulpverleningKredietbank Limburg voerde een marktconsultatie uit (aug. 2025) en concludeerde zelf dat slechts één leverancier aan haar eisen voldeed. Daarna volgde een formeel openbare aanbesteding met dezelfde uitkomst: Kred'it/Allegro voor €1,8 mln over 13 jaar. Utrecht contracteerde dezelfde leverancier eerder voor €1,7 mln over 7 jaar. (aanbestedingsdocument 423333 via martinvanleeuwen.substack.com →)

Herkent u dit vanuit uw organisatie, of heeft u aanvullende bronnen? Neem contact op →

Woningcorporaties Lokale overheid
Hard cijfer

"De ICT-kosten per corporatiewoning stegen in 2024 met 19% naar ruim €250 per eenheid — mede door ERP-migraties waarbij corporaties betalen om van het ene propriëtaire systeem naar het andere te gaan."

De woningcorporatiesector beheert 2,3 miljoen woningen. Het VERA-model beschrijft open hoe de data eruit moet zien. Toch domineert een duopolie van Aareon en Zig (voorheen Cegeka-dsa) de markt, beiden gebouwd op Microsoft Dynamics.

Sectorbreed ICT (2,3 mln woningen)~€575 mln/jaar
Stijging 2024+19% mede door ERP-migraties
MarktDuopolie Aareon + Zig (voorheen Cegeka-dsa, op Microsoft Dynamics)

Herkent u dit vanuit uw organisatie, of heeft u aanvullende bronnen? Neem contact op →

Waterschappen Lokale overheid
Beredeneerde schatting

"De 21 Nederlandse waterschappen beheren de infrastructuur die Nederland droog houdt — op een gefragmenteerd IT-landschap van SAP, Unit4 en AFAS dat niet is ontworpen voor de onderlinge samenwerking die crisisbeheersing vereist."

Elk waterschap heeft een eigen ICT-landschap gekozen. Bij wateroverlast of dijkdreiging moet real-time informatie over waterstand, pompcapaciteit en dijkconditie beschikbaar zijn tussen organisaties die elk een ander systeem draaien. Informatiefricitie is hier geen bedrijfsrisico maar een veiligheidsrisico.

Geschatte ICT-kosten€300–500 mln/jaar
SystemenSAP, Unit4, AFAS — geen gedeelde standaard
RisicoCrisiscoördinatie over incompatibele systemen

Herkent u dit vanuit uw organisatie, of heeft u aanvullende bronnen? Neem contact op →

Waterbedrijven Lokale overheid
Publiek gedocumenteerd risico

"Vitens en Evides — verantwoordelijk voor drinkwater aan miljoenen Nederlanders — migreren naar SAP S/4HANA: de data van een essentieel publiek goed in een Duits ERP-systeem."

De tien Nederlandse drinkwaterbedrijven zijn wettelijk publiek eigendom. Toch is hun operationele kerninfrastructuur in SAP ondergebracht, een commercieel platform van een buitenlandse beursgenoteerde onderneming. Een storing of licentiewijziging heeft directe gevolgen voor de drinkwatervoorziening.

Geschatte ICT-kosten€200–400 mln/jaar
SysteemSAP S/4HANA Utilities (Duits, beursgenoteerd)
Vitens~5,8 mln klanten / 2,8 mln aansluitingen (vijf provincies)

Herkent u dit vanuit uw organisatie, of heeft u aanvullende bronnen? Neem contact op →

Provincies Lokale overheid
Beredeneerde schatting

"De twaalf provincies hanteren elk een eigen ICT-landschap met SAP, Unit4 of AFAS — zonder gedeelde standaard voor de ruimtelijke en omgevingsinformatie die provinciaal beleid vereist."

Provincies zijn verantwoordelijk voor ruimtelijke ordening, natuur, mobiliteit en regionale economie. Samenwerking over provinciegrenzen heen vereist informatieuitwisseling — maar elk van de twaalf provincies heeft zelfstandig een ander ERP-pakket gekozen.

SystemenUnit4, SAP, AFAS (per provincie verschillend)
Schaal12 provincies
ICT-budgetOnderdeel lokale overheid €2–3 mrd totaal
Aanbesteding gezamenlijke beveiligingBIJ12 schreef namens alle 12 provincies een SIEM/MDR-aanbesteding uit (april 2026) waarbij Microsoft Sentinel via het verplichte MCRA-architectuurframework feitelijk werd voorgeschreven — terwijl de contracttekst vendor lock-in expliciet verbood. Waarde: tientallen miljoenen. (aanbestedingsdocument via martinvanleeuwen.substack.com →)

Herkent u dit vanuit uw organisatie, of heeft u aanvullende bronnen? Neem contact op →

Pensioenen & sociale zekerheid
APG — pensioenmigratierisico Pensioenen
Hard cijfer

"APG beheert pensioenen voor 4,6 miljoen deelnemers en migreert in het kader van de Wet Toekomst Pensioenen naar Festina Finance — een Deens systeem. ~€616 miljard vermogen in transitie (eind 2024), in een nieuw propriëtair systeem."

De Wet Toekomst Pensioenen dwingt de sector tot een fundamentele stelselwijziging. APG en PGGM/PFZW samen beheren meer dan €800 miljard aan pensioenvermogen. Een migratiefout bij dit schaal is het scenario dat het staartrisico van dit overzicht grotendeels verklaart.

APG deelnemers4,8 mln (ABP, bpfBOUW, e.a.)
Vermogen in transitie€576 mrd
Nieuw systeemFestina Finance (Denemarken)

Herkent u dit vanuit uw organisatie, of heeft u aanvullende bronnen? Neem contact op →

PGGM / PFZW Pensioenen
Hard cijfer

"PGGM beheert €259 miljard pensioenvermogen voor 2,9 miljoen deelnemers in de zorg en welzijn (PFZW, eind 2024) — en staat voor dezelfde stelselwijziging die APG al in migratie heeft gebracht."

PFZW is het pensioenfonds voor de zorg- en welzijnssector. PGGM is de uitvoerder. Beide staan voor de transitie naar het nieuwe pensioenstelsel, met een eigen pensioenadministratie die onder druk staat van de Wet Toekomst Pensioenen. De keuze van het migratieplatform bepaalt een nieuwe decennialange afhankelijkheid.

Deelnemers2,9 mln (zorg en welzijn)
Vermogen€259 mrd (PFZW, eind 2024)
StatusEigen administratie onder transitiedruk WTP

Herkent u dit vanuit uw organisatie, of heeft u aanvullende bronnen? Neem contact op →

Sociale werkvoorziening Pensioenen
Beredeneerde schatting

"Circa 90 SW-bedrijven werken met gefragmenteerde systemen die dossiers niet kunnen overdragen bij doorstroom van cliënten — de meest kwetsbare groep in de arbeidsmarkt heeft de slechtste informatiestroom."

Er is geen dominant systeem, geen gedeelde standaard en geen protocol voor informatieoverdracht bij doorstroom. Wanneer een cliënt van de ene naar de andere instelling gaat, begint de begeleiding opnieuw. De informatiefricitie is hier geen efficiëntieverlies maar een barrière voor re-integratie.

Organisaties~90 SW-bedrijven
ProbleemDossiers niet overdraagbaar bij doorstroom
DoelgroepMeest kwetsbare arbeidsmarktpositie

Herkent u dit vanuit uw organisatie, of heeft u aanvullende bronnen? Neem contact op →

Zorg

ACM-kader — Leidraad Goedwerkende Markten voor Zorg-ICT (november 2022)

De ACM heeft vastgesteld dat vendor lock-in in zorg-ICT de grenzen van het mededingingsrecht nadert. Ze hebben leveranciers verplichte spelregels gegeven: geen blokkades voor data-uitwisseling, geen misbruik van overstapdrempels, geen belemmering van inkoopsamenwerking. De casussen hieronder laten zien hoe ver de praktijk nog van die normen afstaat.

Ziekenhuizen Zorg
Hard cijferPubliek gedocumenteerd risico

"76% van de Nederlandse ziekenhuizen betaalt voor EPD-software met een winstmarge van ~50%, beschermd door zwijgclausules van €50.000 per overtreding."

De ACM constateerde in 2021 dat ziekenhuizen klemzitten door de dominante positie van de marktleider en publiceerde een rapport. De marktleider vocht dit aan bij de rechter — en verloor: het College van Beroep voor het bedrijfsleven bevestigde de ACM op 21 november 2023. De zwijgclausule is daarmee een juridisch vastgesteld feit, geen bewering. De kern van een EPD — patiëntgegevens opslaan en beschikbaar maken — draait op open standaarden als HL7 en FHIR. De lock-in zit niet in de data zelf maar in de propriëtaire laag daartussen.

Marktaandeel marktleider~76% Nederlandse ziekenhuizen
Winstmarge~50% op collectieve zorggelden
Zwijgclausule€50.000 per overtreding (ACM-bevestigd, CBb 21 nov. 2023 — bron: DutchHealthHub)

Herkent u dit vanuit uw organisatie, of heeft u aanvullende bronnen? Neem contact op →

Huisartsen Zorg
Publiek gedocumenteerd risico

"Huisarts en apotheek zitten in hetzelfde propriëtaire systeem van dezelfde leverancier — de diepste ketenlock-in in de Nederlandse zorg, gebouwd op data die in open standaarden is gedefinieerd."

PharmaPartners levert zowel Medicom (huisartsen) als Pharmacom (apotheken). De medicatieoverdracht van huisarts naar apotheek gaat via een propriëtaire koppeling binnen hetzelfde systeem. Een huisartspraktijk die overstapt naar een ander systeem verliest de naadloze koppeling met de apotheken in de regio.

SysteemPharmaPartners Medicom
LeverancierPharmaPartners (privaat NL)
KetenHuisarts + apotheek in zelfde propriëtair ecosysteem

Herkent u dit vanuit uw organisatie, of heeft u aanvullende bronnen? Neem contact op →

Apotheken Zorg
Beredeneerde schatting

"De apotheek is het zorgsysteem dat dagelijks voor bijna iedere Nederlander van belang is — en het draait op propriëtaire software van dezelfde leverancier als de huisarts, met meer dan 50% marktaandeel."

PharmaPartners Pharmacom domineert met >50% de apothekersmarkt. Een apotheek die overstapt naar een concurrent verliest de naadloze koppeling met Medicom-huisartsenpraktijken in de regio. Zo wordt overstappen commercieel rationeel maar praktisch bijna onmogelijk — ook al zijn alle datastandaarden open.

Marktaandeel>50%
LeverancierPharmaPartners (privaat NL)
Lock-in mechanismeKoppeling met Medicom-huisartsen maakt overstappen riskant

Herkent u dit vanuit uw organisatie, of heeft u aanvullende bronnen? Neem contact op →

Thuiszorg & verpleeghuizen (VVT) Zorg
Beredeneerde schatting

"Een thuiszorgmedewerker werkt dagelijks met drie of vier systemen die geen van alle met elkaar communiceren — de informatiefricitie is niet een systeemprobleem, het is de werkomgeving."

In de VVT-sector worden 52 verschillende softwarepakketten gebruikt in wisselende combinaties. Voor salarisadministratie domineert Raet (Visma, Noors private equity) met meer dan 50% marktaandeel — een propriëtaire laag boven gestandaardiseerde loonprocessen.

Softwarepakketten in sector52
Marktleider salarisadministratieRaet/Visma (>50%)
Eigenaar VismaPrivate equity (Noorwegen)

Herkent u dit vanuit uw organisatie, of heeft u aanvullende bronnen? Neem contact op →

GGZ — geestelijke gezondheidszorg Zorg
Publiek gedocumenteerd risico

"De meest privacygevoelige patiëntdata in de zorg — psychiatrische dossiers — zit bij een marktleider die door private equity is opgekocht, via twaalf overnames is opgeschaald, en nu op pan-Europese uitrol is gericht."

SDB Groep (~30% top-50 GGZ, ~73% jeugdhulp na de Avinty-overname in 2023) werd in 2020 gekocht door Main Capital Partners — een Nederlandse private equity partij gespecialiseerd in software buy-and-build. Van 70 naar 500 medewerkers via twaalf overnames. De volgende stap is pan-Europese uitrol, met acquisities in Scandinavië (Alfa eCare) en Duitsland (buchner). De lock-in is voor een groot deel psychologisch: de ZPM-declaratiestandaard is openbaar (NZa publiceert alles), maar bestuurders vermijden het risico van een wissel en leggen daarmee de sleutel van hun informatiehuishouding bij een PE-fonds met een exitstrategie.

SDB Groep marktaandeel~30% GGZ-top-50, ~73% jeugdhulp
EigenaarMain Capital Partners (PE) — 12 overnames sinds 2020
ExitlogicaPan-Europese schaal → verkoop of beursgang — geen publiek belang vereist

Herkent u dit vanuit uw organisatie, of heeft u aanvullende bronnen? Neem contact op →

Gehandicaptenzorg Zorg
Hard cijfer

"55 van de 98 grootste gehandicaptenzorginstellingen draaien op Nedap ONS — een positie die deels is verkregen doordat concurrent PinkRoccade zich terugtrok en instellingen gedwongen moesten migreren."

PinkRoccade Healthcare verliet de gehandicaptenzorgmarkt, waarna tientallen instellingen zonder keuze Nedap ONS als opvolger kregen. Een exit van een leverancier dwingt kwetsbare zorgorganisaties tot migraties die ze niet zelf hebben gekozen, op een moment dat ze er niet op waren voorbereid.

Nedap ONS marktaandeel55/98 instellingen (~56%)
Eigenaar NedapBeursgenoteerd (NL)
Aanleiding huidige positiePinkRoccade exit → gedwongen migratie

Herkent u dit vanuit uw organisatie, of heeft u aanvullende bronnen? Neem contact op →

GGD — infectieziektebestrijding Zorg
Publiek gedocumenteerd risico

"Alle 25 GGD-regio's draaien hun infectieziektebestrijding op software van één leverancier — via een noodcontract tijdens de pandemie verkregen en daarna nooit meer losgelaten."

CoronIT werd als noodoplossing ingevoerd tijdens de pandemie (onderhandelingsprocedure zonder aankondiging). Of het contract daarna structureel is verlengd voor alle 25 regio's is niet publiek bevestigd. Hetzelfde bedrijf — Topicus, eigendom van het Canadese Constellation Software — beheert ook de leerlingdossiers van 80% van de basisscholen. De persoonsgegevens van vrijwel elke Nederlander, als kind en als patiënt, zijn in handen van één Canadees investeringsbedrijf.

MarktpositieAlle 25 GGD-regio's
EigenaarTopicus → Constellation Software (Canada)
OverlapZelfde eigenaar als ParnasSys (basisscholen)

Herkent u dit vanuit uw organisatie, of heeft u aanvullende bronnen? Neem contact op →

Vektis / Vecozo Zorg
Publiek gedocumenteerd risico

"45.000 zorgaanbieders zijn verplicht aangesloten op een declaratie-infrastructuur die eigendom is van hun inkopers. De partij die de standaard beheert en de poort bewaakt, is dezelfde partij die aan de andere kant van de onderhandelingstafel zit."

Vektis beheert de declaratiestandaarden voor de Nederlandse zorg — de EI-standaarden die definiëren hoe elke zorgprestatie gecommuniceerd wordt tussen aanbieder en verzekeraar. Vecozo beheert de authenticatie en berichtenroutering: zonder geldig Vecozo-certificaat kan een zorgaanbieder niet elektronisch declareren. Geen declaratie betekent geen inkomen. Er is geen opt-out. Vektis en Vecozo zijn eigendom van Zorgverzekeraars Nederland (ZN) — een samenwerkingsverband van de zorgverzekeraars die tegelijkertijd de zorginkoop doen. De eigenaar van de communicatie-infrastructuur is dus dezelfde als de tegenpartij bij elk zorginkoopacontract. De Vektis EI-standaarden zijn openbaar gepubliceerd op vektis.nl — dit is geen technisch monopolie. Het is een netwerkmonopolie, verankerd in NZa-regelgeving die impliciet naar de Vektis-infrastructuur verwijst. Vervanging vereist niet alleen technische inspanning maar een wetswijziging.

Aangesloten zorgaanbieders45.000+
EigenaarZorgverzekeraars Nederland (ZN) — 8 aandeelhouders, allen verzekeraars
Opt-outGeen — geen certificaat = geen declaratie = geen inkomen
StandaardOpenbaar (vektis.nl) — lock-in zit in het netwerk, niet in de code
Wettelijke verankeringNZa verwijst impliciet naar Vektis-infrastructuur — vervanging vereist wetswijziging

Dit is het meest zuivere voorbeeld van structurele informatieasymmmetrie in dit overzicht: de macht zit niet in technologie maar in de eigendomsstructuur van de keten. De taal van de zorg is eigendom van één van de twee partijen die hem spreken.

Herkent u dit vanuit uw organisatie, of heeft u aanvullende bronnen? Neem contact op →

Onderwijs

ACM-onderzoek lopend — 2026

De ACM doet in 2026 marktonderzoek naar digitale leermiddelen in het voortgezet onderwijs. Bevinding al bij aanvang: drie uitgevers beheersen meer dan 70% van de markt, bij sommige vakken is er slechts één aanbieder. Rapport verwacht eind 2026.

Basisscholen Onderwijs
Hard cijfer

"De leerlingdossiers van 1,5 miljoen kinderen — inclusief leerachterstanden, gedragsobservaties en ondersteuningsbehoeften — zitten in een systeem van een Canadees investeringsbedrijf."

ParnasSys heeft 80% marktaandeel bij de ~6.700 Nederlandse basisscholen. Het systeem is eigendom van Topicus, dat eigendom is van Constellation Software Canada. De kern — naam, geboortedatum, groep, toetsresultaten — is vijf tabellen. De koppeling met DUO voor bekostiging is een open standaard.

Marktaandeel~80% (~5.400 van 6.700 basisscholen)
Leerlingdossiers1,5 mln kinderen
EigenaarConstellation Software (Canada)

Herkent u dit vanuit uw organisatie, of heeft u aanvullende bronnen? Neem contact op →

Voortgezet onderwijs & MBO Onderwijs
Beredeneerde schatting

"75% van het voortgezet onderwijs betaalt voor een leerlingvolgsysteem waarvan de kern vijf tabellen is. Tegelijkertijd betaalt 79% van het MBO dezelfde eigenaar voor HR-software."

Magister (VO) is eigendom van Sanoma Learning (Finland, via Iddink Group). Somtoday (VO/MBO) is eigendom van Topicus/Constellation Software (Canada). AFAS heeft 171 van de 281 VO-schoolbesturen als klant voor HR. De sector betaalt dubbel: leerlingadministratie én bedrijfsvoering, beide op gestandaardiseerde data, beide propriëtair.

Magister marktaandeel VO~75%
AFAS marktaandeel MBO (HR)~79%
Eigenaar MagisterSanoma Learning (Finland, via Iddink Group)
Eigenaar SomtodayConstellation Software (Canada, via Topicus)

Herkent u dit vanuit uw organisatie, of heeft u aanvullende bronnen? Neem contact op →

Universiteiten — SaNS-debacle Onderwijs
Hard cijfer

"De universiteiten van Amsterdam, Leiden, Tilburg en de Hogeschool van Amsterdam kozen voor een Amerikaans studentenadministratiesysteem — en betaalden tot €14,6 miljoen per instelling, terwijl de raming €5,5 miljoen was."

Oracle Campus Solutions was ingericht op het Amerikaanse hoger onderwijs. Aanpassen aan de Nederlandse context bleek in kosten onvoorspelbaar. Instellingen die voor het Nederlandse Osiris kozen betaalden vier miljoen. Het verschil zat niet in de functionaliteit maar in de vraag of het systeem jouw informatie al kende.

Geraamd (HvA)€5,5 mln
Werkelijk (HvA)€14,6 mln
Alternatief (Osiris)~€4 mln

Herkent u dit vanuit uw organisatie, of heeft u aanvullende bronnen? Neem contact op →

Erfgoed, cultuur & bibliotheken
Nationaal Archief Erfgoed
Publiek gedocumenteerd risico

"De eeuwige bewaring van het collectieve Nederlandse geheugen is gecustodied door Rosetta — een propriëtair systeem van Ex Libris, eigendom van het Amerikaanse Clarivate."

Het Nationaal Archief bewaart de informatie van de Nederlandse staat en samenleving voor het nageslacht. Het preserveringssysteem Rosetta is van Ex Libris, eigendom van het beursgenoteerde Clarivate. De continuïteit van toegang tot het nationale archief hangt af van een commercieel contract met een buitenlandse eigenaar.

SysteemRosetta (Ex Libris)
EigenaarClarivate (VS, beursgenoteerd)
RisicoEeuwige toegang afhankelijk van commercieel contract

Herkent u dit vanuit uw organisatie, of heeft u aanvullende bronnen? Neem contact op →

Koninklijke Bibliotheek Erfgoed
Hard cijfer

"De grootste bedreiging voor het eeuwigdurend toegankelijk houden van het Nederlandse schriftelijk erfgoed is niet brand, niet overstroming, niet oorlog — maar een nieuwe versie van Microsoft Office."

De KB was in 2003 de eerste bibliotheek ter wereld met een digitaal archief voor born-digital publicaties. Het e-Depot bevat inmiddels circa 60 miljoen digitale publicaties (KB eigen opgave, projectpagina Nieuw e-Depot). Het preserveringssysteem Rosetta (Ex Libris/Clarivate) is hetzelfde als dat van het Nationaal Archief — twee instellingen met dezelfde leverancier, hetzelfde risico.

e-Depot~60 mln digitale publicaties (KB projectpagina)
SysteemRosetta (Ex Libris/Clarivate VS)
RisicoNationale herinnering in propriëtair buitenlands systeem

Herkent u dit vanuit uw organisatie, of heeft u aanvullende bronnen? Neem contact op →

Regionale archieven Erfgoed
Beredeneerde schatting

"Elf regionale archieven — met als taak de historische informatie van de Nederlandse samenleving voor de eeuwigheid toegankelijk te houden — hebben hun collecties ondergebracht in de cloud van een commercieel Brits-Amerikaans bedrijf."

Preservica (Oxford/Boston) beheert de digitale archieven van Noord-Hollands Archief, Groninger Archieven, Drents Archief, Nationaal Archief en anderen. De eeuwige toegankelijkheid van het collectieve geheugen rust op een commercieel SaaS-abonnement.

LeverancierPreservica (Oxford/Boston)
Klanten NL11+ regionale archieven
RisicoOvername, faillissement of voorwaardenwijziging

Herkent u dit vanuit uw organisatie, of heeft u aanvullende bronnen? Neem contact op →

Openbare bibliotheken Erfgoed
Beredeneerde schatting

"77% van de Nederlandse openbare bibliotheken heeft zijn collectiebeheer en ledenadministratie ondergebracht bij OCLC Wise — een Amerikaans non-profit, cloudgehost, met alle leesinformatie van bibliotheekgebruikers buiten Nederland."

OCLC is non-profit maar opereert als een cloudprovider die collectiebeheer, uitleenregistratie en ledendata beheert. Het leesgedrag van bibliotheekbezoekers is privacygevoelig en wordt opgeslagen in een buitenlandse cloud. OCLC's juridische basis is Amerikaans recht.

Marktaandeel77% openbare bibliotheken
SysteemOCLC Wise
EigenaarOCLC non-profit (VS), cloudgehost

Herkent u dit vanuit uw organisatie, of heeft u aanvullende bronnen? Neem contact op →

Beroepsgroepen
Notariaat Beroepsgroepen
Publiek gedocumenteerd risico

"Een groot deel van de Nederlandse notarissen gebruikt Van Brug Software (Codex) — een bedrijf dat via Total Specific Solutions (TSS) in Canadees eigendom is van Constellation Software. Dezelfde moedermaatschappij als ParnasSys, Somtoday en CoronIT, zij het via een andere dochter."

Notariële akten zijn rechtsgeldig voor het leven. De informatie die een notaris vastlegt — eigendomsoverdrachten, testamenten, oprichtingsakten — is permanent van belang. Van Brug noemt zelf "ruim 300 notariskantoren"; bij ~871 kantoren totaal is dat circa 34-40%. Het eigenaarschap via TSS → Constellation is primair bevestigd (TSS-website, april 2015).

SysteemVan Brug Software / Codex
Marktaandeel~34-40% (ruim 300 van ~871 kantoren; eigen opgave Van Brug)
EigenaarTotal Specific Solutions → Constellation Software (Canada)

Herkent u dit vanuit uw organisatie, of heeft u aanvullende bronnen? Neem contact op →

Alle organisaties alfabetisch, ongeacht sector.

Alle leveranciers alfabetisch. Geschatte omzet = publieke sector Nederland.

Aareon NL/Duitsland — TPG Capital & CDPQ (overname okt. 2024) €80–130 mln/jaar
  • ERP woningcorporatiesDeel van het duopolie (samen met Cegeka-dsa) dat ~70% van de 2,3 mln corporatiewoningen beheert. Gebouwd op Microsoft Dynamics.
AFAS Software Nederland — familiebedrijf (families Mars & Van der Veldt) €150–300 mln/jaar
  • HR & salarisadministratie MBO79% van het MBO (45 van 57 besturen). Marktleider voor bedrijfsvoering in het middelbaar beroepsonderwijs.
  • HR & salarisadministratie VO171 van 281 VO-schoolbesturen. Dominant in personeels- en salarisadministratie voortgezet onderwijs.
  • ERP & HR gemeentenBreed ingezet bij Nederlandse gemeenten voor financiën, HR en salarisadministratie — naast SAP en Unit4 een van de drie dominante spelers in de lokale overheidsmarkt.
  • HR & salarisadministratie bibliothekenGebruikt door een significant deel van de openbare bibliotheken voor personeels- en salarisadministratie. Zelfde leverancier als een groot deel van het onderwijs en de lokale overheid — één private partij verwerkt de loonstroken van een breed front van publieke organisaties.
  • ERP waterschappen & provinciesAanwezig naast SAP en Unit4 bij diverse waterschappen en provincies. Geen gedeelde standaard over de sector heen.
Zig (voorheen Cegeka-dsa) Nederland — Main Capital (overname sept. 2024) €70–110 mln/jaar
  • ERP woningcorporatiesDeel van het duopolie met Aareon. Gebouwd op Microsoft Dynamics. Samen ~70% van de corporatiemarkt. Per september 2024 hernoemd naar Zig na overname door Main Capital.
Centric Nederland — privaat €80–160 mln/jaar
  • Key2 — burgerzaken57% van de gemeenten (185 gemeenten, 65% van de Nederlandse bevolking). BRP-beheer, verhuizingen, geboorteaangiften, uittreksels.
  • Suite4 — sociaal domeinGrote meerderheid van gemeenten voor bijstand, Wmo, jeugdzorg en schuldhulpverlening. Zelfde leverancier als burgerzaken — volledige gemeentelijke informatieketen in één hand.
  • Key2Financiën — gemeentefinanciën~50% marktaandeel gemeentefinanciën. 25+ jaar institutionele kennis, 250+ kant-en-klare integraties. Samen met PinkRoccade controleert Centric de volledige gemeentelijke financiële keten. Meer dan de helft van gemeenten ontevreden over prijs-kwaliteit.
ChipSoft Nederland — privaat (winstmarge ~50%) €250–400 mln/jaar
  • HiX — Elektronisch Patiëntendossier76% van de Nederlandse ziekenhuizen. ACM constateerde in 2021 dat ziekenhuizen klemzitten en publiceerde een rapport — ChipSoft vocht dit aan bij de rechter. CBb: ACM won (21 november 2023). Zwijgclausule €50.000 per overtreding: ACM-bevestigd feit. Eigenaren ontvingen €121 mln dividend op €302 mln omzet (2021–2022).
Clarivate / Ex Libris VS — beursgenoteerd (NYSE: CLVT) €4+ mln/jaar UKB-markt NL (totaal Clarivate €2,56 mrd/jaar)
  • Alma — Library Services PlatformLeiden, UvA/HvA, en waarschijnlijk 6-8 van de 13 UKB-instellingen. 72-84% marktaandeel bij grootste researchuniversiteiten wereldwijd (ARL). Cloud SaaS: geen lokale installatie, geen directe SQL op eigen data. In 2021 kocht Clarivate ProQuest (incl. Ex Libris) voor $5,3 miljard. SPARC: "pushing the market to the brink of monopoly." In 2025: perpetual access (eeuwigdurende licenties) eenzijdig afgeschaft — bibliotheken bezitten content niet meer, alleen abonnement.
  • Rosetta — digitale preserveringNationaal Archief en Koninklijke Bibliotheek. Bewaart de born-digital publicaties en archieven van de Nederlandse staat. Eeuwige toegankelijkheid afhankelijk van commercieel contract met beursgenoteerd bedrijf.
Constellation Software (via Topicus & TSS) Canada — beursgenoteerd investeringsbedrijf €200–400 mln/jaar
  • ParnasSys — leerlingadministratie PO80% van de ~6.700 basisscholen. Leerlingdossiers van 1,5 miljoen kinderen.
  • Magister & Somtoday — leerlingadministratie VO/MBOMagister: ~75% VO (eigenaar: Sanoma Learning/Finland). Somtoday: VO en MBO (eigenaar: Constellation Software/Canada). Leerlingadministratie VO/MBO verdeeld over twee Europese/Canadese eigenaren.
  • CoronIT — infectieziektebestrijdingAlle 25 GGD-regio's. Via noodcontract verkregen tijdens pandemie. Structurele doorloop na 2022 niet publiek bevestigd.
  • Codex (Van Brug Software) — notariaat~34-40% van alle Nederlandse notarissen (ruim 300 van ~871 kantoren; eigenaar: TSS/Constellation Canada). Aktenopmaak en dossiervorming voor rechtsgeldig permanente documenten. (Via TSS, zusterbedrijf van Topicus, beide onder Constellation Software Canada.)
  • iFinanciën (PinkRoccade) — gemeentefinanciën~50% marktaandeel gemeentefinanciën. Gebouwd op SAP S/4HANA, gehost in verplichte Pink Private Cloud (Aalsmeer + Haarlem). Via TSS 2009, Constellation Canada 2013. Gemeenten die uitstappen gaan naar SAP elders óf naar Centric — beide zijn door dezelfde eigenaar gevangen.

Concentratierisico — niet zichtbaar in toezicht

Constellation Software controleert via Topicus — zijn beursgenoteerde dochteronderneming (TSX-V, meerderheidsaandeel ~54%) — stilletjes de infrastructuur van het basisonderwijs, het voortgezet onderwijs, het mbo, de GGD-organisaties en het notariaat — niet via één zichtbaar systeem, maar via vijf productnamen die elk marktleider zijn in hun segment. Een school kent ParnasSys. Een GGD kent CoronIT. Een notaris kent Codex. Niemand ziet dat het dezelfde moedermaatschappij is.

Als Constellation of Topicus de prijzen verhoogt, een systeem niet meer ondersteunt, of onder druk van de Canadese overheid komt te staan, raakt dat gelijktijdig basisschoolleerlingen, middelbare scholieren, GGD-vaccinatieregistraties en notariële akten. Dat is geen vier losse afhankelijkheden. Dat is één enkel punt van falen op nationaal niveau.

Geen enkele Nederlandse toezichthouder — ACM, NCSC, Autoriteit Persoonsgegevens — bewaakt deze cumulatieve positie als zodanig. Ze zijn formeel vier aparte bedrijven. Dat is precies hoe het werkt.

Elsevier (RELX Group) Nederland/VK — beursgenoteerd (RELX PLC) €5–10 mln/jaar NL publieke sector (RELX totaal €9,2 mrd/jaar)
  • PURE — onderzoeksinformatiesysteemDominant bij Nederlandse universiteiten voor registratie en rapportage van onderzoeksoutput. KNAW heeft een eigen PURE-beheergroep voor de sector. Elke publicatie, elk project, elk patent van elke onderzoeker gaat door dit systeem — het geheugen van de Nederlandse wetenschap zit bij een commerciële uitgeverspoot.
  • Scopus — citatie-indexNaast Web of Science (Clarivate) de dominante citatie-index voor beoordelingscommissies, subsidieaanvragen (NWO), en universitaire rankings. Wie niet in Scopus staat, telt niet mee in nationale onderzoeksbeoordelingen.
  • ScienceDirect — tijdschriften en contentLicenties voor toegang tot wetenschappelijke tijdschriften. Nederlandse universiteiten betalen gezamenlijk tientallen miljoenen per jaar via UNL (Universiteiten van Nederland) voor toegang tot onderzoek dat voor een groot deel door hun eigen onderzoekers is geproduceerd.
Festina Finance Denemarken — privaat Eenmalig migratieproject
  • PensioenadministratiesysteemAPG: nieuwe omgeving voor 4,6 mln deelnemers in het kader van de Wet Toekomst Pensioenen. ~€616 miljard vermogen in transitie naar dit systeem (eind 2024).
Nedap Nederland — beursgenoteerd €40–80 mln/jaar
  • Nedap ONS — gehandicaptenzorg55 van de 98 grootste instellingen (~56%). Positie deels verkregen doordat PinkRoccade zich terugtrok en instellingen gedwongen moesten migreren.
  • GGZ-software~26% marktaandeel in de geestelijke gezondheidszorg. Meest privacygevoelige patiëntdata in de zorgsector.
  • AEOS — fysiek toegangsbeheer6.000+ klanten wereldwijd, breed ingezet bij overheidsgebouwen. Beheert toegangscontrole, bezoekersregistratie en aanwezigheidsdata. Tijdregistratiemodule gestopt december 2023 — klanten gedwongen naar Protime zonder keuze.
OCLC VS — non-profit, cloudgehost €15–35 mln/jaar
  • Wise — collectiebeheer bibliotheken77% van de Nederlandse openbare bibliotheken. Collectiebeheer, uitleenregistratie en ledendata in Amerikaanse cloud. Leesgedrag van bibliotheekbezoekers onder Amerikaans recht.
OpenText Canada — beursgenoteerd €8–20 mln/jaar
  • C@sus — zaaksysteem rechtspraakHoge Raad der Nederlanden. Dossiervorming voor de hoogste rechterlijke instantie van Nederland in Canadees systeem.
  • Content Suite / DigiGov — documentbeheer overheidProvincies, waterschappen en grotere gemeenten voor documentbeheer, WOO-verzoeken en zaaksystemen. GEMMA-gecertificeerd. Via implementatiepartners One Fox, Forefront Technologies, Delaware.
Oracle VS — beursgenoteerd €100–250 mln/jaar (aflopend)
  • Legacy-systemen DUODUO: DAB-project al 8 jaar vertraagd (€37 mln begroot, €56-66 mln verwacht). Structureel €148 mln/jaar extra voor DUO ICT-landschap besloten bij Prinsjesdag 2019 (niet specifiek voor DAB). Dubbele infrastructuur loopt intussen door.
  • Campus Solutions — studentenadministratieSaNS-consortium: UvA, Universiteit Leiden, Tilburg, HvA. Begroot €5,5 mln, werkelijk tot €14,6 mln per instelling.
  • KEI — digitaal procederen (gestopt)Rechtspraak: €205 mln afgeschreven nadat Oracle on-premises support stopte (eind 2017). Aanleiding voor IVO Rechtspraak eigen platform.
  • Oracle Database + OCI — basisinfrastructuurBelastingdienst, UWV en breed gebruik bij rijksoverheid. Raamovereenkomst OCI juli 2023 (8 ministeries). Eerdere licentieconflict: Oracle dreigde 8 ministeries met €3,2 mrd claim wegens vermeend ongeoorloofd gebruik; betaald: "enkele miljoenen".
PharmaPartners Nederland — privaat €80–150 mln/jaar
  • Medicom — huisartsinformatiesysteemMarktleider huisartsen. Medicatieoverdracht via propriëtaire koppeling met eigen apothekersysteem. Incident 2023: automatisch verwijderingsproces wiste 20 jaar patiëntdata bij een praktijk.
  • Pharmacom — apotheekinformatiesysteem>50% apotheken. Zelfde leverancier als huisartsen: diepste ketenlock-in in de Nederlandse zorg. Overstappen verbreekt de koppeling met huisartsenpraktijken in de regio.
Preservica VK/VS — commercieel SaaS €5–15 mln/jaar
  • Digitale archiefopslag11+ regionale archieven: Noord-Hollands Archief, Groninger Archieven, Drents Archief, Nationaal Archief e.a. De eeuwige toegankelijkheid van het collectieve geheugen als SaaS-abonnement.
SAP Duitsland — beursgenoteerd €400–800 mln/jaar
  • ERP Defensie (SPEER / Project Roger)Ministerie van Defensie. SPEER: begroot €185 mln, werkelijk ~€900 mln. Nu migratie naar SAP S/4HANA (Project Roger, €258 mln). "SAP zit in de haarvaten van onze bedrijfsvoering."
  • S/4HANA Utilities — drinkwaterVitens (~5,8 mln klanten, 2,8 mln aansluitingen) en Evides. Operationele kernsystemen van publiek drinkwaterbeheer in commercieel Duits ERP.
  • ERP netbeheerdersAlliander, Enexis, Stedin. Financiële en operationele bedrijfsvoering. Naast SAP ook open NBility-model (positief voorbeeld).
  • ERP Rijksoverheid (P-Direkt, FDC)P-Direkt verwerkt salarissen voor alle ministeries op SAP HR. FDC (5 ministeries) live op S/4HANA 2019. SAP stopt ECC-ondersteuning 2027 → gedwongen migratie voor wie nog niet gemigreerd is.
  • ERP waterschappen & provinciesDiverse waterschappen en provincies — naast Unit4 en AFAS. Geen gedeelde standaard over de sector heen.
Translink (OV-chipkaart / OVpay) Nederland — coöperatie (NS 68,8%, GVB, RET, HTM) niet publiek (~€80–150 mln/jaar schatting)
  • OV-transactieverwerking — clearing, saldo, fraudeMonopolist voor alle ~40 Nederlandse vervoerders. 2,4 miljard transacties per jaar. Rijkssubsidie 2000: €1,3 miljard aan NS; in 2010 kon NS slechts €279 miljoen verantwoorden. NXP MIFARE propriëtair chipprotocol: kraak 2008 — NXP verloor rechtszaak Radboud Universiteit en kon publicatie niet tegenhouden. Reizigersdata verkocht aan derden; DUO ontving studenten-reisdata zonder rechterlijk bevel (zaak gecorrigeerd).
SDB Groep Nederland — privaat (Main Capital PE) ~€71 mln/jaar (2025)
  • USER — EPD voor GGZ + jeugdhulp~30% marktaandeel grootste GGZ-instellingen. ~73% jeugdhulp (na Avinty-overname 2023). Main Capital kocht in 2020, groeide via 12 overnames van 70 naar 500 medewerkers — nu pan-Europese uitrol. Psychiatrische dossiers van honderdduizenden patiënten in handen van een PE-portfolio-bedrijf met exit-logica.
Unit4 Nederland/VS — Advent International PE €80–160 mln/jaar
  • ERPx — financiën, HR en projectadministratieDiverse waterschappen en provincies. BBV-verslaglegging (wettelijk verplicht) ingebakken. Opvallend: Provincie Zeeland stapte van Unit4 Financials by Coda OVER naar ERPx — ook binnen de Unit4-familie betaal je opnieuw.
Visma / Raet Noorwegen — private equity €100–200 mln/jaar
  • Raet (HR Core Beaufort + Youforce Payroll Gemal)>50% marktaandeel in de VVT (thuiszorg en verpleeghuizen). Ook dominant in de overheid: CAO Gemeenten, CAO Rijk, CAO Provincies, ABP-pensioenrapportages. ~10.000 klanten in Nederland. Salarisverwerking voor een groot deel van de publieke sector via één Noors PE-bedrijf.
Vektis / Vecozo Nederland — eigendom zorgverzekeraars (via ZN) niet publiek (kosten betaald door verzekeraars)
  • Vektis — EI-standaarden, registers en datawarehouseBeheert het AGB-register (identiteit alle zorgaanbieders) en UZOVI-register (alle verzekeraars). Datawarehouse: 15,2 miljard records, €1.038 miljard aan declaraties — alle zorgdeclaratiedata van Nederland. Gemeentezorgspiegel: commercieel product op gemeentelijke zorgdata, van een eigenaar die gemeenten niet vertegenwoordigt. ROM-zaak: onrechtmatig patiëntdata ontvangen van SBG zonder medeweten patiënten.
  • Vecozo — authenticatie en berichtenroutering45.000+ zorgaanbieders aangesloten. Digitale certificaten: zonder geldig Vecozo-certificaat geen elektronische declaratie. Eigendomsstructuur: 8 aandeelhouders, allen zorgverzekeraars — de eigenaar is tegelijk de opdrachtgever én de informatiebevoordeelde bij contractonderhandelingen.

Al deze systemen doen hetzelfde.

Ze leggen informatie in het goede bakje.
Ze houden die bakjes veilig — niet iedereen mag bij alles.
Ze bewaren alles dubbel, voor als er iets misgaat.
Ze helpen mensen om de juiste bakjes samen te brengen in een rapport, weergave of export.

Een eerste werkende kernversie is vaak in dagen of weken te bouwen — niet als volledige vervanging van bestaande systemen, maar als bewijs dat de basisfunctie veel eenvoudiger is dan het commerciële systeem eromheen doet vermoeden. Bij de Pilot Informatie Autonomie begeleiden we organisaties bij precies die eerste stap — zodat je zelf ervaart waar de echte drempel zit, en waar hij helemaal niet zit.

Archiefsysteem / DMS Document Management System Bewaren, terugvinden en beheren van documenten
  • Wat het doetDocumenten invoer, indelen in structuur (zaak, dossier, categorie), bewaren, terugvinden en beschikbaar stellen. Bij overheid ook: openbaarmakingsplicht (Woo), vernietigingstermijnen, archivering voor eeuwigheid.
  • Wie het levertOpenText (Hummingbird/eDOCS), Preservica (archivering digitale collecties), Decos JOIN, Zaaksysteem.nl — en via Microsoft 365 ook SharePoint als de facto DMS bij veel overheidsorganisaties.
  • De open kernOAIS (Open Archival Information System, ISO 14721) beschrijft de architectuur volledig. Dublin Core, METS, PREMIS zijn open metadatastandaarden. De NEN 2082 zaaktype-catalogus is openbaar. Alfresco en Nuxeo zijn volwassen open source alternatieven.
Bibliotheeksysteem / LSP Library Services Platform Collectie beheren, uitlenen, toegang bieden
  • Wat het doetCatalogiseren van fysieke en digitale bronnen, uitleenadministratie, e-resource management (licenties tijdschriften), zoekinterface voor gebruikers, interbibliothekair verkeer.
  • Wie het levertClarivate/Ex Libris (Alma + Primo), OCLC (Wise, WorldShare WMS). Open source: Koha (publieke bibliotheken, half Zweden academisch), FOLIO (academisch, Cornell/Duke/Chicago).
  • De open kernMARC21 en BIBFRAME (metadatastandaarden) zijn open. Z39.50 en SRU (zoekprotocollen) zijn open. OAI-PMH (harvesting) is open. De Worldcat-catalogus is het enige echte propriëtaire netwerk — de rest is gebouwd op gestandaardiseerde kennis.
Declaratiesysteem Zorg — factuurverwerking en routering Zorgprestatie omzetten naar betaalbare factuur
  • Wat het doetZorgprestatie registreren als declaratiecode, valideren tegen standaard, formatteren als bericht, authenticeren en versturen naar de juiste verzekeraar, verwerken van acceptatie of afwijzing.
  • Wie het levertVektis (standaarden + registers), Vecozo (authenticatie + routering). Softwarelaag: Intramed, Promeetec, PodoFile — die de Vektis EI-standaarden implementeren als betaalde module.
  • De open kernDe Vektis EI-standaarden zijn volledig openbaar gepubliceerd op vektis.nl. Het AGB-register is openbaar. De ZPM-declaratiestandaard publiceert de NZa. Er is geen technische reden dat dit propriëtair hoeft te zijn.
EPD — Elektronisch Patiëntdossier Zorg — klinische informatie Patiëntinformatie vastleggen en beschikbaar stellen
  • Wat het doetDiagnoses, behandelingen, medicatie, uitslagen, afspraken en correspondentie registreren per patiënt. Autorisatie regelen (wie mag wat zien). Uitwisseling met andere zorgverleners via standaarden. Declaratiekoppeling.
  • Wie het levertChipSoft (HiX, ~76% ziekenhuizen), PharmaPartners (Medicom huisartsen + Pharmacom apotheken), SDB Groep (USER, GGZ + jeugdhulp), Nedap (ONS, gehandicaptenzorg + VVT).
  • De open kernHL7 FHIR (Fast Healthcare Interoperability Resources) is de internationale open standaard voor zorgdata-uitwisseling. Koppeltaal 2.0 is een open standaard voor GGZ. De ACM bevestigde in 2023 dat de lock-in niet in de data zit maar in de propriëtaire laag daartussen.
ERP — Enterprise Resource Planning Financiën + HR + inkoop + logistiek Alle bedrijfsprocessen in één systeem
  • Wat het doetFinanciële administratie (grootboek, debiteuren, crediteuren), inkoop, personeelsbeheer, salarisadministratie, projectadministratie. Bij overheid: BBV-verslaglegging (gemeenten), Rijksbegrotingsregels, baten-lasten stelsel.
  • Wie het levertSAP (Defensie, Rijksoverheid, nutsbedrijven), Unit4 (waterschappen, provincies), AFAS (onderwijs, gemeenten), Centric (gemeentefinanciën via iFinanciën op SAP), Aareon + Zig (woningcorporaties).
  • De open kernBBV (Besluit Begroting en Verantwoording) is openbaar. De Rijksbegrotingssystematiek is gepubliceerd. Dubbel boekhouden is een universele standaard. Odoo en ERPNext zijn volwassen open source ERP-systemen met BBV-modules in ontwikkeling.
HR & salarisadministratie Personeelsbeheer en loonverwerking Mensen registreren, plannen en betalen
  • Wat het doetPersoneelsdossiers bijhouden, werktijden registreren, verlof en verzuim beheren, loon berekenen conform CAO, belastingaangiften loonheffing, pensioenafdracht, ABP-rapportage.
  • Wie het levertVisma/Raet (>50% VVT, overheid), AFAS (79% MBO, 171 VO-besturen), SAP HR (P-Direkt alle ministeries). CAO-regelmotor is het technisch complexste onderdeel.
  • De open kernCAO-teksten zijn openbaar. Belastingwetgeving loonheffing is openbaar. ABP-afdrachtsregels zijn gepubliceerd. De complexiteit zit in de interpretatie van honderden CAO-artikelen als rekenregels — dat is domeinkennis, geen geheime technologie.
Leerlingadministratie / LVS Onderwijs — leerlingvolgsysteem Leerlingvoortgang vastleggen en rapporteren
  • Wat het doetLeerlingdossier aanmaken, inschrijving, toetsresultaten registreren, rooster en absentie bijhouden, rapportcijfers genereren, DUO-rapportage (BRON-koppeling verplicht), overdracht bij schoolwisseling (OSO-standaard).
  • Wie het levertConstellation Software via Topicus: ParnasSys (80% PO), Somtoday (VO/MBO). Magister (~75% VO) is eigendom van Sanoma Learning (Finland, via Iddink Group). De sector zit voor basisschool tot MBO bij twee buitenlandse eigenaren.
  • De open kernDUO BRON-koppelspecificatie is volledig openbaar. OSO (Overstap Scholieren Onderwijssectoren) is een open standaard voor dossieroverdracht. De kern van een leerlingdossier is vijf tabellen: leerling, inschrijving, cijfer, toets, absentie.
OV-betaalsysteem / ticketing Transport — transactieverwerking Reistransacties verwerken, saldo beheren, tarieven berekenen
  • Wat het doetInchecken en uitchecken registreren, saldo of abonnement valideren, tarief berekenen, verrekenen met vervoerder, fraude detecteren, reizigersdata opslaan.
  • Wie het levertTranslink (NL monopolist, coöperatie vervoerders). Technologie: NXP (chip, propriëtair), Ximedes (OVpay backend), Mastercard/Visa (EMV open standaard voor OVpay).
  • De open kernEMVco (de standaard achter elke betaalpas) is de nieuwe basis van OVpay. Account-based ticketing op EMV is internationaal gestandaardiseerd. Nederland is als eerste land ter wereld volledig overgestapt — de architectuurles is beschikbaar.
Pensioenadministratie Pensioenfondsen — uitkeringsberekening Aanspraken berekenen, uitkeringen beheren, deelnemers informeren
  • Wat het doetArbeidshistorie per deelnemer registreren, pensioenopbouw berekenen conform reglement en wet, uitkering vaststellen en uitbetalen, ABP/APG-rapportage, communicatie met deelnemers, actuariële berekeningen.
  • Wie het levertFestina Finance (Denemarken, APG 4,6 mln deelnemers), PGGM MAP (intern gebouwd, nu ook door MN gebruikt — het positieve voorbeeld in dit overzicht).
  • De open kernDe Wet Toekomst Pensioenen en het pensioenreglement zijn openbaar. Actuariële rekenmodellen zijn wetenschappelijk gepubliceerd. PGGM bewees dat zelfbouw werkt — en schaalbaar is naar andere fondsen.
Zaaksysteem / burgerzaken Gemeenten — burgerdienstverlening Burgervragen afhandelen, persoonsgegevens beheren
  • Wat het doetAanvragen van burgers registreren als zaak, toewijzen aan behandelaar, voortgang bijhouden, koppelen aan BRP (bevolkingsregister), besluiten vastleggen, archiveren. BRP-beheer: adreswijzigingen, geboorte, overlijden, verhuizingen.
  • Wie het levertCentric (Key2 BRP, 153–185 gemeenten), Zig/Cegeka-dsa (woningcorporaties + sociaal domein), Decos, PinkRoccade. BRP-certificering als gateway: slechts 2 gecertificeerde leveranciers.
  • De open kernDe BRP-standaard is open (Haal Centraal API beschikbaar via VNG). ZDS (Zaak- en Documentservices) is een open standaard. De datastructuur van een burgerzakensysteem is volledig gedocumenteerd. De lock-in zit niet in de logica maar in de BRP-certificering als poortbewaker.

Waarom overstappen zo moeilijk is — de mechanismen achter informatieafhankelijkheid.

Licentiekosten Directe jaarlijkse betaling voor softwaregebruik Meest zichtbare kostenpost — en ook de kleinste
  • Hoe het werktPer gebruiker, per module, per transactie, per jaar. Contracten met jaarlijkse verhogingen van 3–5% die automatisch doorlopen. De prijs bij verlenging is hoger dan bij alternatieven, maar de overstapkosten zijn nog hoger — dus verlengen wint het altijd.
  • Illustraties uit dit overzichtClarivate Alma: €80K–€1M+/jaar per universiteit, 3–5% jaarlijkse verhoging contractueel. SAP: ondoorzichtige licentiestructuur + indirect access-risico (derde systeem benadert SAP-data = potentieel extra factuur). Oracle dreigde 8 ministeries met €3,2 mrd claim wegens vermeend ongeoorloofd gebruik.
Migratiekosten / switching costs De echte lock-in: weggaan is duurder dan blijven Eenmalig maar ingrijpend — de reden dat niemand overstapt
  • Hoe het werktData exporteren uit propriëtair formaat, mapping naar nieuw systeem, validatie, parallelle systemen draaien, personeel omscholen, koppelingen met andere systemen opnieuw bouwen. Veel leveranciersarchitecturen maken dit proces structureel kostbaar en risicovol.
  • Illustraties uit dit overzichtCentric: 25 jaar begrotingsdata in propriëtaire structuur, 250+ integraties. Alma → FOLIO: 12–24 maanden, Community Zone weg bij opzegging. Preservica: bulk-export was uitgeschakeld — leverancier kon geen exitvoorbeelden noemen. DUO: Blueriq-migratie kostte 8 jaar extra en tientallen miljoenen.
Ketenverplichting Systeem A vereist systeem B — keuze verdwijnt De onzichtbare lock-in: je hebt nooit bewust gekozen
  • Hoe het werktInfrastructuur of standaard is zo ingebed dat gebruik van de keten onvermijdelijk is. Geen certificaat, geen toegang. Geen koppeling, geen interoperabiliteit. De keuze wordt niet gemaakt door de organisatie maar opgelegd door de keten.
  • Illustraties uit dit overzichtVecozo: geen certificaat = geen declaratie = geen inkomen voor 45.000+ zorgaanbieders. BRP-certificering: 2 leveranciers gecertificeerd voor 342 gemeenten. PharmaPartners: huisarts + apotheek in zelfde systeem — overstap verbreekt koppeling met de regio. OV-chipkaart: NXP MIFARE als enige geaccepteerde chip.
Kennisverlies Interne expertise verdwijnt naar externen Onzichtbaar totdat het te laat is
  • Hoe het werktOrganisatie besteedt systeemkennis uit aan leverancier of consultants. Interne medewerkers verleren hoe het systeem werkt. Bij elke vraag of aanpassing is de leverancier onmisbaar. De organisatie kan haar eigen systeem niet meer begrijpen — laat staan vervangen.
  • Illustraties uit dit overzichtBelastingdienst: door uitbesteding aan externen (€1+ mrd/raamovereenkomst) kan de organisatie haar eigen systemen niet meer zelfstandig begrijpen. COBOL-kennisrisico: 80% specialisten gepensioneerd binnen 5 jaar, gemiddelde leeftijd 62. Politie (EY 2025): geen overzicht eigen applicaties, meerdere systemen doen hetzelfde — de organisatie weet niet wat ze heeft.
Informatieachterstand Jij hebt je eigen data niet — de leverancier wel De minst zichtbare en meest strategische kostensoort
  • Hoe het werktDe organisatie genereert data maar heeft er geen volledig, direct toegankelijk beeld van. De leverancier aggregeert data van alle klanten en heeft daarmee een informatievoorsprong. Die voorsprong wordt gebruikt bij onderhandelingen, productontwikkeling of doorverkoop aan derden.
  • Illustraties uit dit overzichtVektis: beheert 15,2 miljard declaratierecords van alle zorgaanbieders — eigendom van de zorgverzekeraars die contractonderhandelingen voeren met diezelfde aanbieders. Translink: verkoopt geanonimiseerde reizigersdata aan derden, business model nooit publiek gemaakt. ChipSoft: zwijgclausule €50.000/overtreding voorkomt dat ziekenhuizen hun eigen ervaringen delen.
Productiviteitsverlies Slechte systemen kosten werktijd De verspreide kostenpost die nergens in één begroting staat
  • Hoe het werktSystemen die niet met elkaar praten dwingen medewerkers tot handmatig overtypen, dubbele registratie, wachten op exports en werken met verouderde informatie. De kosten staan niet op de ICT-begroting maar verspreid over alle personeelsuren die verloren gaan aan informatiefrictie.
  • Illustraties uit dit overzichtVVT-sector: thuiszorgmedewerker werkt met 3–4 systemen die niet communiceren. Sociale werkvoorziening: dossiers niet overdraagbaar bij doorstroom — begeleiding begint opnieuw. OM hack 2025: 9.000 strafzaken stilgelegd, voorlopige hechtenissen handmatig bijgehouden. Politie: meerdere systemen doen hetzelfde, AI-data losgekoppeld van operationele data.
Staartrisico Falen of overname leverancier — calamiteit Laagkans, hoge impact — en volledig vermijdbaar
  • Hoe het werktKritieke publieke functie is afhankelijk van één commerciële partij. Die partij wordt overgenomen, verandert strategie, gaat failliet, of beëindigt ondersteuning voor de gebruikte technologie. De organisatie heeft geen alternatief en geen tijd om een te bouwen.
  • Illustraties uit dit overzichtKEI: Oracle stopte de onderliggende technologie — €220 mln project beëindigd. Festina Finance: 4,8 mln APG-deelnemers + €576 mrd vermogen in cloud-only Deens systeem zonder publiek exitpad. SDB Groep: psychiatrische dossiers honderdduizenden patiënten bij PE-fonds met exitlogica. 8Vance: micro-bedrijf met UWV 14-jaar contract — faillissement treft arbeidsmarktmatching voor heel Nederland.
Private equity-exitlogica Publiek belang versus investeerdersrendement De eigendomsstructuur die alle andere risico's versterkt
  • Hoe het werktPrivate equity koopt een softwarebedrijf met een dominante positie in de publieke sector. Doel: waarde maximeren via prijsverhogingen, kostenreductie en add-on overnames, dan verkopen of naar de beurs. Het publieke belang is geen variabele in dit model.
  • Illustraties uit dit overzichtSDB Groep (Main Capital): 12 overnames in GGZ/jeugdhulp, pan-Europese uitrol, dan exit. Aareon (TPG Capital + CDPQ): ERP van 2,3 mln corporatiewoningen nu in PE-handen. Visma/Raet (PE Noorwegen): salarisadministratie >50% VVT + overheid. Constellation Software: koopt nooit, verkoopt nooit, verhoogt altijd.

🔒 Niet publiek

Dit tabblad is nog niet klaar voor publicatie.

Er is hoop.

Niet alle publieke organisaties zitten vast. Vijf voorbeelden die laten zien dat het anders kan — en al anders gaat.

Netbeheerders — Alliander, Enexis, Stedin, TenneT

De netbeheerders publiceerden hun volledige bedrijfsmodel als open source via EDSN op GitHub. Transparantie, hergebruik en gezamenlijke innovatie als expliciet beleid — niet als uitzondering. Ze draaien SAP voor ERP, maar de operationele netinformatie zit in open standaarden en gedeelde infrastructuur. Dit is de enige sector in dit overzicht die bewust koos voor een open informatiemodel als strategisch principe.

Wigo4it — Amsterdam, Rotterdam, Den Haag, Utrecht

De vier grootste gemeenten richtten gezamenlijk een coöperatie op om eigen software te bouwen voor het sociaal domein. Gezamenlijk eigenaarschap van de software, gezamenlijke doorontwikkeling, volledige controle over de eigen data. Wigo4it is het bewijs dat schaalvoordelen ook anders dan via vendor lock-in te behalen zijn.

IVO Rechtspraak — na het KEI-debacle

Na €205 miljoen afgeschreven op een systeem dat stopte omdat Oracle aankondigde de on-premises versie niet langer te ondersteunen, koos de Rechtspraak voor een andere weg. IVO Rechtspraak bouwt nu een eigen digitaal werkdossier op Red Hat OpenShift, open infrastructuur. De les kostte een kwart miljard. Maar ze hebben hem geleerd.

Haal Centraal — BZK opent eigen basisregistraties

Het ministerie van BZK ontwikkelt samen met VNG de Haal Centraal APIs: open REST-interfaces op de BRP (bevolkingsregister), BAG (adressen), WOZ en andere basisregistraties. Overheidsdata die jarenlang alleen via dure, gesloten koppelvlakken beschikbaar was, wordt nu als open API aangeboden. Een gemeente die een nieuw systeem bouwt, kan de persoonsgegevens, adressen en kadastrale data rechtstreeks ophalen — zonder afhankelijkheid van een leverancier die de koppeling beheert. Dit is de overheid die haar eigen informatieachterstand actief aanpakt.

OpenZaak — 50+ gemeenten op open zaaksysteem

OpenZaak is een volledig open source implementatie van de GEMMA-zaakstandaard — dezelfde standaard die commerciële leveranciers als propietaire module verkopen voor honderdduizenden euro's. Meer dan 50 gemeenten draaien OpenZaak in productie. De code staat op GitHub, de doorontwikkeling is collectief. Elke gemeente die iets verbetert, verbetert het voor alle gemeenten. Het is geen utopisch plan — het draait.

Dit overzicht is open voor aanvullingen.
De cijfers zijn gebaseerd op openbare bronnen: jaarverslagen, Rekenkamerrapporten, aanbestedingsdocumenten en sectoronderzoeken. Waar geen harde cijfers beschikbaar zijn, is een bandbreedte gehanteerd. Herkent u uw organisatie in dit overzicht? Klopt het niet, is het erger — of weet u van een positief voorbeeld?

Neem contact op met Martijn Aslander →
Gebaseerd op "De Puzzels — informatieafhankelijkheid in het Nederlandse publieke domein", werkconcept juni 2026. Bronnen: Algemene Rekenkamer, ACM, Computable, AG Connect, Dutch IT Channel, sectoronderzoeken MXI en VVA, jaarverslagen en openbare aanbestedingsdocumenten. Dit document is een eerste ordening van beschikbare informatie, bedoeld als startpunt voor het publieke debat — niet als definitieve studie.

Versiehistorie

juni 2026 Schade-register uitgewerkt: Toeslagen (€9–13 mrd), WIA-uitkeringen (28.000+ gevallen), Groningen claims-ICT, KEI, FSV-boete, SPEER-overschrijding. Vierlaags kostenkader (directe kosten / productiviteitsverlies / schade / systeemrisico) volledig onderbouwd. Sector-data toegevoegd: UWV €238 mln, SVB €39,8 mln, DUO €43,6 mln, politie €890 mln, SURF €98,3 mln, gemeenten ~€1,95 mrd, ziekenhuizen ~€1,6–1,7 mrd. Disclaimer toegevoegd op aanraden van feedback uit het veld.
mei 2026 Eerste publicatie. DFOI-data van 9 ministeries verwerkt. Kostenbandbreedtes onderbouwd met institutionele bronnen: Algemene Rekenkamer, WRR, ACM, Rathenau Instituut. EU-kader (Data Act, NIS2, EHDS) en internationale vergelijking (Estland, Frankrijk, Duitsland) toegevoegd.

Fouten gevonden, betere bronnen of aanvullingen? Neem contact op met Martijn Aslander →

Verder lezen — blogs over deze materie

tussen de regels — Martin Van Leeuwen

Analyseert wekelijks openbare aanbestedingsdocumenten van overheidsorganisaties. Waardevol als wegwijzer naar inkoopbronnen die inzicht geven in hoe informatieafhankelijkheid telkens opnieuw wordt vastgelegd in contracten — nog voordat een systeem live gaat.

Substack →

Juridische toegang tot overheidsdata

Amerikaanse wetgeving verplicht bedrijven als Microsoft en Amazon data af te staan aan de VS-overheid, ongeacht waar de servers staan. Wat FISA, de CLOUD Act en het Five Eyes-netwerk betekenen voor Nederlandse overheidsdata.

Op deze site →

Alle getallen op deze pagina zijn geverifieerd aan de hand van primaire bronnen.

Verantwoording — 15 correcties, 67 claims geverifieerd